HAKRIBI KORUPSAUN KOLUSAUN NEPOTISMU
Hapara korupsaun!, se O lakohi naukten sira goza...
KONTRA PENSAUN VITALISIA
“Lucia Lobato Tinan 5 hela iha Becora”

Monday, May 31, 2010

Korupsaun: PM kancela Projektu dalan Com ba Mota Ain ho valor US $600 M

Dili (moprokaknews, 31/5/10) PM Kay Rala Xanana Gusmao kancela projektus ne’ebe Governu anterior asina ho Kuwait,ho valor montante US $600 M,haktuir lia hirak ne’ e wainhira halo konsultasaun Planu Estrajika ba Desenvolvimentu Nasional iha Sub-distritu Ainaro,Tersa (18/05) semana kotuk.

Argumenta tan PM kay Rala Xanana Gusmao,” katak tuir estudos especifikus ba projektus ne’e rasik, hatudu katak se projektu ne’e maka lao duni sei lakon osan besik ba US$400 M, tamba projektu ne’e ninia folin por volta deit ba US $200M”, dehan PM Kay Rala Xanana Gusmao.

Tamba ne’e maka iha kampanha CNRT iha tinan 2007, dehan PM, "hau iha kampanha hau la fó perioridade ba dalan husi Com ba Mota ain tamba laos perioridade, laos lakohi halo dalan maibe, tamba indikasaun ba iha korupsaun”, defende PM kay Rala Xanana Gusmao.

Iha ninia intervensaun PM kay Rala Xanana Gusmao, mos koalia konaba kompania Indiano, Reliance, ne’ebe Governu anterior fó autorizasaun ba buka bloku mina iha tasi Timor no halo konsorcium ho kompania mina Timor Leste nian rua (2) East Timor one and East Timor Two.
Haktuir tan PM, "ami husu perfil kompania Reliance nian maibe sira seidauk fornece”. Haktuir mos katak, "to’o oras ne’e la hatene perfil kompania East Timor 1 and East Timor 2 ninia perfil, regista iha Timor ka iha rai seluk, ka kompanias virtual deit karik”, dehan PM.

Sumber: Jornal Nacional Diario (JND, 19/05, hal.1 i 15)!

Saturday, May 29, 2010

CORRUPTION: anti corruption law, FNPK, CHURCH & Woodside bad experience in Africa

PM Gusmão: Woodside has bad experience in Africa (DN,26/05/10)

Prime Minister Xanana Gusmão has said that Woodside Company faced bad experience in Africa as they engaged in corruption.
Deputy PM Carrascalão: “Church has not contributed to combat corruption” (DN, 26/05/10)

Deputy Prime Minister for Management and Public Administration, Mario Carrascalão, has said that the church has condemned corruption practice many times but never contributes to combat corruption in the country.
PM Gusmão will not say yes to install pipeline to Australia (TP, 27/05/10)

Prime Minister Xanana Gusmão has said that the Parliamentary Majority Alliance (AMP) Government would never say yes to install LNG pipeline of the Greater Sunrise to Australia.
Should produce law to criminalize corruption Diario Nacional (28/05/10)

Parliamentary Secretary, Maria Terezinha Viegas said before criminalizing corruption there should be an anti-corruption law, as so far there had been no special law to define act of corruption.
Govt to establish FNPK: Deputy PM Carrascalão (DN, 25/05/10)

Deputy Prime Minister for Management and Public Administration, Mario Viegas Carrascalão, has said that the Government would establish National Forum for Corruption Prevention (FNPK).
Fretilin against establishment of FNPK (DN, 28/05/10)

The Fretilin Bench in the Parliament is against Deputy Prime Minister Mario Viegas Carrascalao’s proposal of establishing national forum for corruption prevention (FNPK), as they prefer endorsing the institutions that have been set up by the state.
Fretilin ready to hand over report of Parliamentary Inquiry Commission to KAK (TP, 26/05/10)

MP Arsenio Paixão Bano from Fretilin has threatened to hand over report of the Parliamentary Inquiry Commission to the anti-corruption commission and Public Prosecution if the Parliament would not have agenda to discus the repost about of the Government’s Subsidized MTCI missing rice.
Many cases are pending due to political intervention: Deputy PM Carrascalão (TP, 25/05/10)

Deputy Prime Minister for Management and Public Administration, Mario Viegas Carrascalão, has said that many corruption cases were pending in the Public Prosecution due to the intervention from some political leaders in the country.
Sources: TLMDC, 2010

Wednesday, May 5, 2010

Corruption: MP calls on KAK to involve in AMP consultation

Justice Minister alleged of corruption because of decision made, TP, 06.05.10

Justice Minister, Lucia Lobato said she was alleged of corruption from certain people due to some leaders disagreed with the decision she made on house and land and said these leaders had personal interest.

Da Costa calls on KAK officials to involve in the AMP consultation, RTTL, 04.05.10

MP Lucas da Costa from the Democratic Party (PD) has called on the anti-corruption commission (KAK) officials to involve in the socialization held by Prime Minister Xanana Gusmão about that Government’s National Strategic Development Plans.

Martinho G. da Silva Gusmao - white collar crime - krime faru gola mutin

Impaktu Legal no Moral Ba Dezenvolvimentu Nasional

Friday, April 30, 2010

Corruption: PNTL and PDHJ support KAK investigation in East Timor

PNTL support work of KAK to combat corruption, RTTL, 30.04.10

The Timorese Police Commander, Commissary Longuinhos Monteiro, has said that the National Police will fully support the anti-corruption commission (KAK) to investigate corruption cases in the country.

PDHJ calls for academic support, TP, 30.04.10

Deputy Timorese Human Right and Justice Ombudsmen (PDHJ) Rui Pereira, has called for academic support to combat corruption practices in the country.

Deputy PM Carrascalão: “There is no evidence about corruption” STL, 30.04.10

Deputy Prime Minister for Management and Public Administration, Mario Viegas Carrascalão, has said that there was no evidence that proves acts of corruption in the referendum package projects and importation of the Government’s MTCI subsidized rice.

Resident urges Govt to eradicate corruption virus in the country, RTTL, 29.04.10

A local resident of Venilale sub-district, Abilio de Sousa, has called on the Government to eradicate corruption virus in the country, otherwise it will implicate on the Government’s strategic national development plan.

PDHJ: “Any cases should be investigated based on the law” TP, 29.04.2010

The Deputy Timorese Human Right and justice Ombudsmen (PDHJ) Rui Pereira, has said that all the cases should be investigated based on the law by those institution whose role was to combat corruption in the country.

Luta Hamutuk: “Corruption will be on high if Petroleum Law is amended” TN, 28.04.10

Luta Hamutuk Director, Juvinal dos Reis, has said that corruption, collusion and nepotism will increase in the country if the Government amended law for Petroleum to take money more then 3% fro petroleum fund.

Tuesday, April 27, 2010

Speech by H.E. The Minister of Foreign Affairs during the International Seminar on " Impact of Corruption on National Development of Timor-Leste"

Sua Excelência Senhor Presidente interino do Parlamento Nacional, Dr Vicente Guterres
Sua Excelência Senhor Presidente do Tribunal de Recursos, Dr Claudio Ximenes
Sua Excelência Senhora Procuradora Geral, Dra Ana Pessoa Pinto

Sua Excelência Senhor Presidente da Comissão C do Parlamento Nacional, Dr. Manuel Tilman
Distintos Deputados do Parlamento Nacional
Excelências, colegas membros do governo,
Excelências Senhores Embaixadores
Exmo Senhor Provedor dos D.H.CJ
Exmo Senhor Inspector Geral

Exmo senhores representantes das Agencias, Fundos e Programas das Nações Unidas
Magnífico Reitor da UNTL
Senhores convidados
Senhoras e Senhores

The Ministry of Foreign Affairs is very happy and indeed proud to host this illustrious International Conference on Anti-Corruption.

I welcome you all to this debate on a topic that is of the utmost importance to the development of our society, and let me congratulate the Commission C for organizing this important conference.

Tackling corruption is a priority for the 4th Constitutional government. This criminal practice not only deprives our citizens of badly needed resources that belong to all, but is also a form of injustice benefiting the very few to the detriment of most.

Corruption tends to form tentacles of influence that undermine the authority and credibility of the State, weakening its effectiveness and undermining the trust of citizens in public institutions.
As a signal of our commitment to eradicating this type of criminality, the National Parliament has already ratified the United Nations Convention on anti-Corruption and has sworn in the new Commissioner of the independent Anti-Corruption Commission.

The Ministry of Foreign Affairs is also preparing Agreements with neighboring countries on mutual judicial assistance in penal matters in order to facilitate cooperation between different Courts of Law and also cooperation agreements with Australia, Indonesia, Singapore and Hong-Kong on money laundering. The Ministry is also ready to submit, for the approval of the Council of Ministers, a Draft Law on International Judicial Cooperation on Penal Matters, which later will sent to the National Parliament.

The aim of this Law is threefold: To allow the penal courts of Timor-Leste to cooperate with courts of other countries; to promote cooperation with the International Criminal Court - ICC, in The Hague; and finally to implement the conventions ratified by the Members of the Community of Portuguese Speaking Countries, promoting judicial cooperation.

The Government has also adopted a police on prevention of corruption which has been coordinate by the office of Vice Prime Minister Mario Carrascalao. I’m please to say that there will be a presentation on this matter from the office of the Vice Prime Minister Mario Carrascalao, and you will have the opportunity of been informed about the extent of this policy
These legal instruments will help our courts not only in the fight against corruption in Timor-Leste, but also in the fight against several types of transnational crimes, including money laundering and human trafficking.

Much remains to be done in the area of prevention activities in educating our society on the perils of corruption and the injustice of illegal income distribution.

It is therefore a matter of the utmost importance that we embrace, with a sense of urgency and determination, the eradication of corruption and transnational crime. I wish you well in your endeavors and welcome you all, once again, to this conference.
Obrigado

Saturday, April 24, 2010

Corruption: opinions, positions and efforts in comabating KKN 2010

KAK officials should be paid well, DN, 23 April 2010

The Anti-corruption Commission (KAK) Commissioner, Aderito de Jesus Soares has called on the Parliament to define salary law for the KAK’s staffs in order to prevent bribery from businessmen.

PDHJ will hand over ten corruption cases to Public Prosecution, DN, 23 April 2010

The Timorese Human Right and Justice Ombudsmen (PDHJ) Sebastião Dias Ximenes, has said that his department will hand over ten cases of corruption, collusion and nepotism (KKN) to Public Prosecution to be processes legally.

PM Gusmão calls on KAK not to investigate free money “Uang rokok” DN, 23.04.10

Prime Minister Xanana Gusmão has called on the anti-corruption commission (KAK) not to investigate money for cigarettes or Uang rokok because the amount of such money is small but the KAK should focus on the Government’s National Development Plan as it is believed that corruption will appear in the implementation of the plan.

MP Texeira: TL should have cooperation agreement with other countries, RTTL, 23.04.010

MP José Fernandes Texeira from Fretilin has said that an effective way of fighting against corruption is to have cooperation with other countries such as Indonesia, Australia, Singapore, Malaysia and Portugal in order to extradite corruptors or to have access to corruptors’ bank accounts and assets in these countries.

Ana Pesoa-Soares:“Judicial system should be strengthened before combating corruption”, TLMDC, 23.04.10

The Timorese Prosecutor General Ana Pesoa Pinto and the anti-corruption Commissioner Aderito de Jesus Soares, have said that the most important thing was the country’s judicial system should be strengthened before combating corruption.

It is possible to combat corruption in Timor-Leste: Eva Sundari, DN, 22 April 2010

Indonesian Parliamentary for Finance and Banking Member, Eva K. Sundari, has said that there is a possibility to combat corruption in Timor-Leste, although Timor-Leste is a young country.

Parliament will mobilize civilians to combat corruption, TNewsline , 22.04.2010

Acting Parliamentary Speaker, Vicente Guterres, has said that that Parliament will mobilize civilians to combat corruption appeared at all governmental levels. Guterres made the comment yesterday in his speech marking at the opening ceremony of international seminar with title “Impact of Corruption on National Development” held at the Foreign Ministry hall.

Parliamentary Committee C to hold international seminar, DN, 21.04. 2010

The Timorese Parliamentary Committee C for Finance and anti-corruption President Manuel Tilman has confirmed that they will hold international seminar today to discus about corruption prevention in the country.

Corruption will bring disaster for national development, DN, 20.04.10

Deputy Prime Minister for Management and Public Administration, Mario Viegas Carrascalão, has said that corruption case it the most issues that was concerned by all people, because it will affect negatively to the national development process in the country.

Wednesday, April 7, 2010

KORUPSAUN: Ke'e Korrupsaun Komisaun Europeia Prontu kapasita KAK

Dili - (prokaknews) Tuir deklarasaun representansaun Komisaun Europeia ba Timor-Leste, Juan Carlos Rey, "Boa governasaun ne'e pontu ida importante tebes. Ne'e duni Uniaun Europeia sei fo apoiu tomak liu-liu hasae ka professionaliza rekursus humanos nebe haknar iha KAK atu promove responsabilidade no transparencia ba finansas publikas, nune' e mos kria kondisaun nebe presiza para KAK bele halo medidas prevensaun ba Korupsaun, Koluiu no Nepostismu" iha Nasaun Timor Leste.

Tenik tan Juan Carlos Rey," prvensaun ba KKN importante atu hamoris instituisaun estadu tuir prinsipiu "transparencia no governasaun diak" "Ami hare importante tebes ba instituisaun governu nian hodi hetan desentralzasaun nebe importante ba reduzaun pobreza no dezenvolvimentu rai ne'e liu husi dalan diak", defende komisariu Europeu, J.Carlos Ray iha Dili.

Fontes:STL, pajs.1 i 15, data 8 Abril 2010!

Saturday, April 3, 2010

KORUPSAUN: PRESIDENTE RAMOS HORTA HUSU RELATORIO KONA BA KORRUPSAUN

Dili - Presidente Republika Dr. Jose Ramos Horta husu ba Komisario Aderito de Jesus husi Komissaun Anti-korupsaun (KAK), Sebastiao Ximenes, Provedor Direitos Ema nian (PDHJ), no Vise-Primeiro Ministru ba Assuntos Administrativos atu apresenta relatorio kona ba korupsaun iha Timor Leste. Chefe Estado RDTL hato'o lia-fuan hirak ne'e ba media nasional iha loron ida fulan Abril 2010 (STL, edisaun, 1/4/10).

Koalia korupsaun, Sekretario Estadu no porta voz IV Governo Konstitusional Agio Pereira hateten ona katak "ema, partido no organisazaun" balun uza korupsaun nudar deit dalan atu hakat ba objektivu politiku" maibe la kontribui atu hamate korupsaun nebe sira temi la para. Exemplo hanesan NGO labeh koalia makas kontra korupsaun, kritika tun sae maibe ladauk hatudu provas atu hatudu sira ninia kredibilidade ka kompromisu hamutuk ho estadu kontra korupsaun, Koluiu no Nepotismu.

Parlamentu rasik mos iha komissaun ida nebe hare mos korupsaun nebe Dr. Manuel Tilman mak kaer...ne'e duni se organizasaun sira, kanal sira nebe estadu kria, partidus oposizaun hamutuk kontra korupsaun, moprokak hanoin koruptor sira la ba do'ok...bele kaer sira hudi hatama iha palacio Becora.
Fonte: STL edisaun 1/4/10

Friday, March 26, 2010

Jovencio Martins apoio KAK Aderito - Coutinho - Neves contra KKN

Dili - (mprokak 25/3/10) Embaixador Timor akreditada ba Malásia, Juvencio de Jesus Martins manifesta ona ninia apoio ba Presidente Komissun Anti-Corrupção (KAK), Adérito de Jesus Soares ho ninia equipa atu halao didiak nia knar no hetan susessu tan nia iha kbiit naton atu halakon korrupsaun iha Timor Leste.

Foin lalais, Embaixadora Boa vontade ba Edukasaun, Presidente Fundasaun Alola no Primeira Dama Timor Leste "Kirsty Sword Gusmao" husu ba IV Governo Konstitusional RDTL liu husi embaixada iha Malasia atu haruka fila labarik klosan nain 15 nebe tan situasaun saude ba halo tratamentu iha Malasia maibe instituisaun nebe tau matan ba sira sata netik "impede" atu sira fila hikas ba knua, hasouru iana-aman no familia tomak iha Timor Leste.

Deputado sira iha Parlamentu Nasional mos hatudu sira ninia reaksaun makas hasouru notisia nebe publika ona iha loron 22 fulan marsu 2010 kona ba "labarik-klosan nain 15" nebe oras ne' e dau-daun hela iha Malasia. Povu nia saseluk hirak ne' e husu embaixador Juvencio de Jesus Martins atu lolo-liman no tau-matan ba processu labarik-klosan sira ne' e ninia situasaun real ne' e oinsa ona "Following the news published by the Age on March 22 about the Timorese 15 teenagers in Malaysia, the Timorese Parliamentary members has called on the Timorese ambassador to Malaysia to bring those teenagers back home. One of the teenagers who are currently in Malaysia, Ronaldo da Costa said they were now in good conditions and were studying in schools in Malaka not at work like what people were thinking about." (tlmdc, 25/3/10).

Martins defende mos projetu la dun efikaz ka polemiku"servisu atan ka kriadu" nebe empresa balun Malasia nian hakarak implementa hodi lori Timor-oan ba haknar iha Malasia liu husi jornal Bernama "Timor Leste is exploring the possibility of sending domestic maids to Malaysia, its Ambassador Juvencio De Jesus Martins said Friday (bernama, 22/01/10)" katak embaixador Juvencio de Jesus Martins estuda hela possibilidade atu haruka kriada ka atan sira ba servisu iha Malasia. Forum Haksesuk hola ona posisaun ida kontra Embaixador ninia hakas-an hodi viabiliza iniciativa ne' e tan "Timor-oan sai atan tinan atus lima resin ona". Ohin loron diak liu mak sai atan ba to'os, natar, kafe, ikan iha Timor para bele han hemu nudar liurai. Se laiha projetu Desenvolvimentu seluk ruma ba Timor-oan, lalika ba sai atan tan iha ema nia rain!

Sunday, March 21, 2010

Korupsaun: Lia fuan "korupsaun" sai nudar kilat ba ema halo politika

19 Marsu 2010
Díli, Timor-Leste-Kombate hasoru korrupsaun tenke sai hanesan esforsu multipartidáriu ka partes hotu-hotu nian. “Uza liafuan ‘korrupsaun’ sai tiha ona hanesan kilat polítika ida”, haklaken Sekretáriu Estadu Ágio Pereira, “einvez-de sai hanesan esforsu ema hotu-hotu no nassaun tomak nian, kestaun korrupsaun sai fali hanesan vísiu polítiku ida ne’ebé haklekar bá-mai la ho hanoin ne’ebé di’ak, la iha faktus ka halo netik dilijênsias ka esforsus ruma tuir nia dalan atu bele asegura katak alegasoens ka akuzasoens ne’ebé halo loos duni.”

“Durante ne’e ema barak mak naran sai fo’er ona, i la iha nein prosesu judisiál di’ak ida ba sira, tuir buat ne’ebé prevê iha Konstituisaun. Nune’e mós ho Nasaun ne’e rasik nia reputasaun ka fama, ne’ebé sai nakdoko maka’as tebes iha nível nasionál no internasionál, i ita lalika koalia to’o ba elementus Governu no Funsaun Públika nian ne’ebé besik ema 24.000.”
“To’o ona oras atu ita hamutuk identifika debilidades ka frakezas iha ita nia instituisoens ne’ebé sei nurak lós ne’e hodi buka hadi’a sistematikamente. Ita presiza hala’o prosesus ne’ebé Governu Xanana Gusmão implementa kona-ba reformas no edukasaun. Konfiansa ba Estadu sei la aumenta enkuantu iha nafatin akuzasoens kona-ba korrupsaun tan de’it interese idaidak nian no ba fins polítikus.”

Ágio Pereira konsidera deklarasoens ne’ebé foin dadaun fó sai iha imprensa, ne’ebé dehan Governu Xanana Gusmão ‘korruptu’, hanesan irresponsáveis i oportunistas. Asoens hanesan ne’e la iha valór no la di’ak ba governasaun. “Parese-ke fásil liufali halo deklarasoens jeneralizadas ba ema hotu hatene duké haka’as-an halo esforsus ruma hodi buka hatene uluk lai faktus,” hatutan Ágio Pereira, “Tenke hapara nível irresponsabilidade ida hanesan ne’e.”

Ágio Pereira uza ezemplu kona-ba alegasoens balu ne’ebé foin daudauk halo hasoru Ministériu Finansas, ne’ebé duun katak “halo lakon” osan. “Ministériu Finansas la halo pagamentus ho osan ba projetus. Tezouru mak responsável atu prosesa solisitasoens ka pedidus pagamentus mai husi ministérius operasionais tuir dotasoens ka osan ne’ebé Parlamentu Nasionál aprova tiha ona. Ho aprovasaun ba solisitasaun pagamentu, mak Autoridade Bankária no Pagamentus (ABP) simu notifikasaun atu kredita konta reseptor ka arte ne’ebé atu simu osan iha banku komersiál. ABP, Tezouru no ministérius operasionais relevantes tenke halo didi’ak rejistus kona-ba tranzasoens.”
“Iha fazes kontrolu no verifikasoens oioin kona-ba resepsaun, prosesamentu i ezekusaun pagamentus.Fazes hirak ne’e hotu bele investiga, karik presiza.”

Ágio Pereira hatudu katak korrupsaun bele mós mosu tanba frakezas instituisoens balu ne’ebé sei nurak liu, no la kontrola didi’ak sistemas ou tanba buat ne’ebé ema ka grupus balu hakarak halo tebes duni hodi hetan osan. Governu Xanana Gusmão implementa ona reformas no mekanizmus atu vijia ka tau matan ba buat hotu ne’ebé bele akontese.

Hola mós medidas foun ho hanoin atu iha responsabilizasaun ne’ebé boot liu, hanesan liu husi kriasaun entidades fiskalizasaun foun iha nível aprovizionamentu: Sekretariadu tekniku no Komisaun ida sei harí, ne’ebé halo parte membrus husi sosiedade sivíl, ho propózitu ka objetivu atu fiskaliza rasik prosesus aprovizionamentu.

Buat seluktán mak sei implementa teknolojia foun, hanesan “software FreeBalance”. Sei dezenvolve mós portais informasaun rua ba públiku: Portál Transparênsia, atu públiku bele hetan informasoens atuais kona-ba ezeksauns fundus ka osan Estadu, no Portál Aprovizionamentu, atu públiku bele monitoriza no husik ema haré métodu aprovizionamentu ne’ebé utiliza, tuir leis aprovizionamentu Timór-Leste nian, prosesu avaliasaun, emprezas no konkorrentes sira nia naran ho osan hira mak aloka ba konkorrente ne’ebé selesiona ona tuir prosesu konkursu.

Komisaun Anti-Korrupsaun hahú tiha ona nia mandatu no Komisaun Funsaun Públika hala’o daudaun ona nia knaar. Komisoens hirak ne’e mak hanesan medidas importantes atu salvaguarda Estadu hasoru korrupsaun. Governu sei halo nafatin reformas atu hadi’a operasoens, sistemas, prosedimentus no aspetus lojístikus.

Ágio Pereira hakotu hodi dehan nune’e “Alegasoens kona-ba korrupsaun ne’ebé bazeia ba espekulasoens ka naran koalia de’it, ba persepsoens ka idaidak nia hanoin, boatus ka lia-anin, rumores ka lia kontadu, sensasionalizmu ka hakarak halo ema hakfodak ho informasoens ne’ebé la iha provas, ne’e, hatudu forma halo polítika fo’er nian. Husi parte seluk, promove alegasoens hirak ne’e, tanba intereses polítikus, ne’e, buat ida ke la di’ak no hanesan hakarak abuza fali konfiansa nasionál. Bele mós sai hanesan abuzu ba podér. Maturidade polítika mak hanesan hakat ida dahuluk atu kombate korrupsaun.
Ita hotu hakarak atu Timór-Leste sai ezemplu ba prátika ida ne’ebé di’ak liuhotu iha Nasaun ida ne’ebé foin hahú dezenvolvimentu atu bele hapara korrupsaun liuhusi partisipasaun nasionál, maibé labele fali estraga ita nia perspetivas rasik kona-ba dezenvolvimentu tan de’it interese polítiku prazu badak nian.” FIN

Wednesday, March 17, 2010

Aderito fo posse ba NEVES ho COUTINHO iha sede KAK Farol-Dili

Dili (CJITL Flash 17/3/10) Seremonia tomada de posse ba Adjuntu komisariu nain rua, ba Komisaun Anti Korupsaun - KAK hala’o tiha ona, no sira deklara pronto atu limpeza abut korupsaun iha Timor Leste.

Argumentu fiar an ne’e hato’o Komisariu Komisaun Anti Korupsaun (KAK), Aderito de Jesus Soares, Tersa feira ne’e iha edifisiu KAK Farol-Dili durante seremonia posse ne’e.

“Komisairu KAK hateten honra boot tebes ba nia atu fo posse ba adjuntu nain rua ne’e hodi bele servisu hamutuk atu hare’e asuntu Korupsaun Kolusaun no Nepotismu (KKN) iha nasaun lafaek ne’e.

Nia promete sei esfrosu an hamutuk ho adjuntu nain rua ne’e hodi lori instituisaun foun ne’e ba futuru ne’ebe nabilan no diak.

Tanba tuir Eis advogadu ne’e katak adjuntu nain rua ne’e la’os ema ne’ebe foun iha politika Timor Leste nian. Ho ida ne’e nia garante katak sei iha mudansa servisu ba asuntu kombate KKN iha rai ida ne’e.

“Ita hakat tan pasu importante ida tamba Jose Antonio das Neves ho Manuel Coutinho Bucar Corte Real la’os ema foun iha politika Timor leste nian” dehan Aderito de Jesus.

Manuel Coutinho Bucar Corte Real promete katak iha tempo besik nia laran sei halo mudansa ba servisu kombate korupsaun.

“Hau sei dedika hau nia a’an tomak no halao hau nia dever ho matenek ne’ebe hau iha ho responsabilidade bo’ot ne’ebe tau iha hau nia kabas iha institusaun Komisaun Anti Korupsaun KAK, Bucar haktuir”.

Nune’e mos Jose Antonio das Neves adjuntu ba komisariu Asuntu Edukasaun Kampaina no Peskiza ne’e katak atu bele alkansa susesu iha servisu Komisaun Anti Korupsaun presiza apoiu husi institusaun sira seluk.
Fonte CJITL

Thursday, March 11, 2010

Deputadu Estanislau da Silva seidauk konese Aderito de Jesus Soares ninia Coadjuvadu nain rua nebe atu toma posse

Dili (CJITL Flash, 11/3) Relasiona ho informasaun husi gabineti Komisariu Komisaun- KAK konaba atu fo tomada de pose ba adjuntu nain rua ne’ebe hili tiha ona iha Tersa oin mai, deputadu iha Parlementu Nasional – PN la hatene informasaun konaba bainhira mak seremonia ne’e hala’o no se mak atu sai adjuntu ba KAK.

Bankada Fretilin, Estanislau da Silva hateten katak, nia parte seidauk hatene kona ba informasaun ne’e. Estanislau kasu lia hirak ne’e ba CJITL iha Uma Fukun Parlamentu Nasional, (10/03). “Hau seidauk hatene konaba informasaun ne’ebe dehan atu fo tomada de pose ba adjuntu Komisariu KAK nian no hau mos lahatene lolos adjuntu KAK ne’e se” tenik Estanislau.

Iha fatin hanesan Deputadu hosi bankada KOTA, Manuel Tilman mos hateten katak, kona informasaun ne’e nia mos sei dauk hatene klaru. “Hau atu dehan deit katak, atu sai adjuntu ba Komisariu KAK ne’e tenke hili ema ne’ebe mak iha matenek no iha kapasidade diak no hau fiar katak Komisariu Aderitu sei hili ninia adjuntu ida ne’ebe diak” Tilman hateten. Manuel Tilman mos hatutan katak nia parte mos lahatene konaba Komisariu ninia adjuntu rua (2) ne’e se los no bain hira mak atu fo tomada da pose ba ninia drjuntu sira ne’e.

Governu Timor Leste ne'ebe lidera husi Primeiru Ministru, Xanana Gusmao rasik fo ona kompetensia tomak ba Aderito de Jesus atu nomeia adjuntu nain 2 ne'ebe tuir nia iha kapasidade intelektual atu bele kolabora ho nia hodi kombate korupsaun iha Timor Leste.

Foin lalais ne’e, Centru Jornalista Investigativu Timor Leste (CJITL) deskobre informasaun husi gabineti KAK katak tuir planu atu kompleta estrutura iha Gabineti Komisaun Anti Korupsaun - KAK ne’ebe establese iha fulan kotuk, Tersa feira semana oin sei fo posse ba Adjuntu nain rua hodi nune’e bele hala’o ona servisu investigasaun, maske naran rua husi adjuntu ne'e sai segredu extraordinariu ba Aderito de Jesus.

Tuir fontes konfirmadu husi Gabineti KAK iha Farol-Dili ne’ebe lakohi fo esplikasaun klaru konaba naran kandidatu adjuntu nain rua ne’e tanba sei sai hanesan segredu ba gabineti ne’ebe refere. “Ami labele fo sai naran” dehan fontes ne’e. “Kuandu fo sai ne’e to’o iha loron tomada de posse, rai deit nomor telefone pois mak ami dere iha Tersa semana oin para bele ba halo kobertura”.

Komisariu Aderito de Jesus rasik hetan ona tomada de posse fulan kotuk iha Parlamentu Nasional tanba hetan votus husi kandidatu nain rua sira seluk hanesan eis Adjuntu Perkurador Jeral Republika, Ivo Valenti no Provedor Direitus Humanus no Justisa, Sebastião Dias Ximenes.
Iha seremonia tomada de posse ne’e, komisariu eleitu promete atu bolu fila fali kandidatu nain rua ne’ebe kompete ho nia atu servisu hamutuk hodi kombate korupsaun iha Timor Leste.
Aderito mos fiar katak sei iha posibilidade ba KAK hodi kehe sai abut Korupsaun Kolusaun no Nepotizmu (KKN) maske iha dezafius oi-oin. Tanba ne’e nia husu ba instituisaun estadu, sosiadade sivil hodi kopera hamutuk atu nune’e bele kombate korupsaun iha nasaun foun ida ne’e.

Prezidenti Republika Jose Ramos Horta mos fo nia apoiu tomak ba lideransa KAK katak iha duni kapasidade atu kombate korupsaun. Foin lalais ne’e mos Komisariu KAK hasoru malu ona Prokuradora Jeral Republika, Ana Pessoa hodi asina paktu konaba servisu hamutuk atu halo investigasaun ba kazu korupsaun ne’ebe iha.

Husi Organizasaun Non Governamental Lalenok Ba Ema Hotu (LABEH), liu husi Direitur Ezekuitvu, Christopher Henry Samson promete sei fo ezame ba KAK hodi hatama kazu indikasaun korupsaun husi ministeriu tolu hanesan Ministeriu Edukasaun, Ministeriu Justisa no Sekertariu Estadu Siguransa liu-liu iha Departementu Imigrasaun nian. (Thomas/CJITL)

KORUPSAUN: NOMEAÇÃO DE COMISSÁRIOS ADJUNTOS PARA A COMISSÃO ANTI-CORRUPÇÃO

Dili - O Comissário da Comissão Anti-Corrupção, Sr. Adérito de Jesus Soares, anunciou hoje a nomeação de dois Comissários Adjuntos para as áreas de prevenção e de investigação e educação...

O Comissário Sr. Adérito de Jesus Soares afirmou “Hoje anuncia a nomeação do Sr. Manuel Coutinho Bucar Corte-Real como Comissário Adjunto para a Prevenção e do Sr. José António de Jesus das Neves como Comissário Adjunto para a Educação, Campanhas e Investigação. Em face da sua vasta experiência e capacidade, estes Comissários Adjuntos poderão contribuir substancialmente para o trabalho da Comissão e para combater a corrupção em Timor-Leste.”

O Sr. Manuel Coutinho Bucar Corte-Real é um académico timorense respeitado. Foi Deão da Faculdade de Economia da Universidade Nacional de Timor-Leste (UNTL) de 2001 a 2006. Em 2006 o Sr. Bucar foi Comissário da Comissão Nacional de Eleições aquando das eleições para Chefes de Suco, e entre 2006 e 2007 foi Inspector-Geral do Governo de Timor-Leste. Foi neste papel de Inspector-Geral que adquiriu um conhecimento profundo dos desafios em termos de boa governação e corrupção em Timor-Leste.

Durante o período indonésio o Sr. Bucar foi Chefe da Comissão de Planeamento Económico e de Desenvolvimento do Distrito de Ainaro de 1996 a 1999. Possui uma licenciatura em economia e estudos de desenvolvimento pela Universidade Udayana em Bali, na Indonésia, bem como um maestrado em Economia, Marketing e Política Pública pela Escola de Economia e Gestão da Universidade do Minho, em Braga, Portugal. O Sr. Bucar participou também em diversas conferências internacionais sobre corrupção, incluindo a sessão de trabalho regional ‘Integridade em Acção: Estabelecendo uma Comunidade de Prática’ em Phnom Penh, no Camboja, em Janeiro de 2006. Realizou igualmente um estudo comparativo com o Gabinete de Investigação de Práticas de Corrupção de Singapura, em Julho de 2007.

O Sr. José António de Jesus das Neves é desde há muito um activista de movimentos de juventude. Em consequência das suas actividades clandestinas foi preso pelas autoridades indonésias em Malang, na parte oriental de Java, durante quase três anos e meio, entre 1994 e 1997. Desde a Consulta Popular o Sr. Neves tem vindo a trabalhar para organizações nacionais e internacionais. Em 2001 foi contratado pelo Programa das Nações Unidas para o Desenvolvimento para trabalhar num projecto de educação cívica. Em 2004 ajudou na elaboração do capítulo sobre prisões e detenções no Relatório da CAVR, e entre 2004 e 2007 foi Gestor de Projecto do Projecto de Capacitação de Liderança para o Desenvolvimento Económico do Banco Mundial. Desde Julho de 2007 o Sr. Neves tem trabalhado como Assessor Político Superior junto da Secretaria de Estado da Juventude e Desporto.

O Sr. Neves tem uma licenciatura em filosofia pelo Colégio de Filosofia Teológica de Malang, na parte oriental de Java, na Indonésia, bem como um maestrado em Educação e Desenvolvimento pela Universidade de East Anglia, Norwich, no Reino Unido. Recebeu também o Prémio de Liderança da Austrália, atribuído em Melbourne em 2007, bem como uma Bolsa Chevening, um prémio de prestígio atribuído pelo Ministério dos Negócios Estrangeiros e da Commonwealth do Reino Unido pelo curso ‘O que faz funcionar a democracia’ na Universidade de Birmingham em 2009.

Haverá uma cerimónia de tomada de posse dos Comissários Adjuntos no Gabinete da Comissão na Rua Sérgio Vieira de Mello, Farol, na sexta-feira dia 16 de Março, pelas 17h30.

A Lei que estabelece a Comissão Anti-Corrupção concede ao Comissário poder para nomear até três Comissários Adjuntos para o assistirem. Os Comissários Adjuntos são nomeados por mandatos de quatro anos. A lei atribui à Comissão três mandatos fundamentais – investigação criminal da corrupção; tomada de medidas para prevenção da corrupção; e condução de funções de sensibilização, educação e investigação.

O Comissário Sr. Adérito de Jesus Soares afirmou “A estrutura organizacional da Comissão será composta por três divisões operacionais, uma para cada um dos mandatos fundamentais – Investigação, Prevenção e Educação. Será nomeado um Comissário Adjunto para cada Divisão.”

O Comissário Sr. Adérito de Jesus Soares acrescentou “Será nomeado, mais tarde, um Comissário Adjunto de Investigação, porém para já irei estabelecer e gerir a Unidade de Investigação. O recrutamento de funcionários públicos para a Comissão Anti-Corrupção terá lugar em breve, com as posições a serem anunciadas durante as próximas semanas. O recrutamento será feito de acordo com as directivas da Comissão da Função Pública.”

Para mais informações é favor contactar a Comissão através do correio electrónico cac_tl@yahoo.com

Wednesday, March 10, 2010

Korrupsaun: Semana oin KAK sei nomeia Adjuntus nain rua

Aderito fihir Coutinho Bukar no Jose Neves nudar adjuntos KAK nian


Dili -MoProkak News(11/03/2010). Iha semana oin Komisariu KAK Aderito de Jesus, sei fo posse ba Komisariu adjuntus nain 2, ne'ebe tuir Komisariu eleitu maka hili. Nomeasaun ba Komisarius adjuntu nain rua atu kompleta equipa Komisaun Anti Korupsaun (KAK).

Tuir informasaun ne'ebe maka Moprokak News hetan iha Parlamentu Nasional (PN) katak "kandidatu forte ba kargus adjuntus rua ne'e maka Coutinho Bukar no Jose Neves".

Coutinho Bukar, nudar uluk kaer knar nudar Inspector Jeral Estado nian ne'e servisu no halao ninia knar konaba Inspeksaun ba ma governasaun no korupsaun aktiva/pasiva iha governu Anterior, lidera husi ex-PM Mari Alkatiri no konece dossier korupsaun no ma pratika administrasaun publika. Konaba Jose Neves, oras ne'e dau-daun halao knar iha Sekretariu Estadu ba Juventude no Desporto nudar Assessor no kaer mos kargu nudar Sekretariu Jeral Renetil (Resistencia Nacional dos Estudantes de Timor-Leste).

Ho nomeasaun ne'e facilita atu KAK, komisariu Aderito de Jesus Soares ho ninia equipa bele halo dau-daun servisu, hahu husi monta sistema, rekrutamentu ba pessoal, rekursus materiais ba suporta servisu, no sst!
Mprokak News, Dili.

Tuesday, February 23, 2010

Komissario Aderito de Jersus Soares: Intervensaun badak ba Parlamentu Nasional Iha okaziaun tomada de pose hanesan Comisariu Comisaun Anti Corrupsaun

Intervensaun badak ba Parlamentu Nasional Iha okaziaun tomada de posse hanesan
Comisariu Comisaun Anti Corrupsaun Timor Leste

Excelentísimu Presidenti Parlamento Nasional
Excelentísimu Primeiro Ministro ho Membru Governu tomak
Excelentísimu Senhor no Senhora Vise Presidenti Parlamento Nasional

Distintus deputadus/as
Reverendísimu Bispo Diosesa Dili no Baucau
Reprezentante Espesiál Sekretáriu Jerál Nasoens Unidas
Excelentísimu Representante Corpo Diplomatico sira

Distintus Convidados

Povu Timor-Leste tomak mak hau hakruk ba,

Dader diak ida ne’e hanesan momento istóriku ida ba nasaun Timor-Leste ne’ebé liu husi povu nia representante iha Uma-Fukun ida ne’e fó pose ba ha’u ata hanesan Primeiro Comisario ba Comisaun Anti Corupsaun (CAC).

Uluk nanain hau hakarak lóuva Parlamento Nasional ne’ebé konsege hala’o exercísiu demokratiku bót ida liu hosi debate kandidatura ba Comisãrio Comisão Anti-Corrupçao nian, ida ne’e hanesan parte importante ida husi haburas ita nia demokrasia ne’ebé sei kosok oan hela.

Ha’u hakarak lóuva Primeiro Ministro Sua excelénsia Sn. Kay Rala Xanana Gusmão ne’ebé ho nia esforsu tomak i ho korajen no dedikasaun bót konsege koalia no koorderna ho Chéfi Bancada hotu iha Uma-Fukun ida ne’e wainhira ita bót sira diskute konaba candidatura Comisario CAC nian.

Ita barak akompanha debate konaba Lei CAC nian desde inísiu hahú tinan rua kotuk ba to’o nia adopsaun iha Uma Fukun ida ne’e iha tinan kotuk. Kapaas tebes wainhira debate konaba candidatura CAC nian, ne’ebe dada ita barak nia atensaun, enerjía, matenek, emosaun nomos maturidade wanhira ita bót sira debate iha uma fukun ida ne’e.

Klaro, ha’u nia aan sai hanesan figura sentral iha debate hirak ne’e. Ha’u simu fiar ne’ebé mak ita bót sira fó mai ha’u. Fiar ida ne’e hanesan honra mos responsabilidade bot ida mai hau.

Ba maluk sira ne’ebé dúvida mai ha’u nia kandidatura, ha’u mós fó agredesimentu bót ba desafius neebé ita bót sira hato’o desde debate inisiu konaba kandidatura comisario CAC. Desafiu sira ne’e hotu ha’u simu demokrátikamente hodi bele sai insentívu bot ida mai ha’u nia aan hanesan Comisario, nomós ba CAC hanesan instituisaun foun ida.

Ha’u mos hakarak lóuva ha’u nia belun diak nain rua, Dr. Sebastiao Dias Ximenes no Dr. Ivo Valenti, ne’ebé mak kompete demokratikamente ho ha’u iha uma fukun ida ne’e iha semana hira liu-ba..

Ha’u sei loke aan atu koalia ho ita bót sira hotu hodi aprende husi ita bót sira nia matenek nomós esperiénsia, nune’e bele fó vantajen bót liu ba instituisaun foun ida ne’e. Ne’e mak prinsipiu republikanismu ne’ebé mak ita hotu hakarak hari’i. Prinsipiu politiku republikanismu nia sentidu mak laiha dominasaun, entre entidades sira hotu iha nasaun demokratiku ida. Politik republikanismu moderna, fó importansia ba koordenasaun, kolaborasaun no partipasaun ema hotu nian iha área públiku.

Debate konaba CAC hamosu spektrum rua. Iha parte ida, ita barak fiar ho espektativa aas, katak CAC sei bele ‘hapara’ KKN iha tempu badak. Balun hanoin katak wainhira CAC hamrik, CAC sei hahú kedas ho investigasaun ba aktus corrupçao i sei manda ba Ministeriu Públiko hodi hahú prosesa kedas. Iha parte seluk, balun krítika katak CAC hanesan deit ‘kurtina’ ida husi governu. Perspektivas rua ne’e iha nia rasasíno rasik.

Maibe, ha’u hakarak hateten katak perspektivas rua ne’e iha tendensia ida atu hare’e deit ba kurtu prazu ou tempu badak. Tendensia ida ne’e sai hanesan dezafius bót ida ba Comisaun Anti Corupsaun iha nasaun bar-barak.

Wainhira ita ko’alia konaba combate KKN, meius oin-oin mak ita tenke aplika. Losduni, laiha dúvidas katak públiku hakarak hare’e lalais, kazu hira mak CAC sei investiga ho klean hodi nune’e bele fó konfiansa ba Ministeriu Públiku atu bele prosesa lalais iha tribunal. Ba ida ne’e, hanesan Comisario CAC, hau hakarak hateten katak CAC sei análiza dokumentus sira ne’ebe’ mak iha ona. Atu hala’o funsaun ida ne’e, CAC sei halo koórdensaun ho entidades sira nebeé mak hala’o funsaun investigasaun ba kazu corupsaun durante ne’e. CAC mós sei simu fali keisa foun sira ne’ebe mak públiku atu hato’o iha tempu oin mai.

Maibe, ha’u mós hakarak bolu ita hotu nia atensaun, wainhira ita koalia konaba meius atu kombate KKN. Investigasaun criminal ne’e dalan ida deit. Ida ne’e, kna’ar ida deit tuir lei KAK nian. Kna’ar ida fali mak KAK tenkeser desenvolve asaun preventivu hodi bele kombate KKN hanesan hateten iha artigu 4 no 5 Lei CAC nian. Neduni, wainhira koalia konaba kombate KKN tenkeser desenvolve planu stratéjiku ida mak kompreensivu nebe’e inklui aspetus bót rua ne’e: Asaun preventivu nomos investigasaun criminal.

Losduni, atu halao misaun bot rua ne’e, primeiru pasu ba ha’u hanesan Comisario, hahú ohin loron ha’u sei fó enerjia tomak atu estabelese escritorio CAC nian hodi dezenha CAC nia strutura, nune’e bele hahú ho rekrutamentu ba staff iha tempu badak.

Nun’e iha semana rua laran ne’e, hau sei konsulta ho entidades sira nebe’e mak hare’e konaba asuntu corupsaun no boa governasaun nian. Hau sei konsulta mos ho hau nia belun sociedades civil sira nebe’e mak hare’e konaba asuntus hirak ne’e. Hodi nune’e, CAC sei bele elabora planu estratéjiku ida ba kurtu praju nomos ba tinan hat nian.

Hanesan Comisario CAC, hau kompriende públiku nia espetativa aas ba papel CAC nian. La sala, atu ita ema iha espetativa aas iha ita nia moris laran. Maibe espetativa a’as ne’e tenkeser mos akompanha ho planu ida mak klaru i aplikavel.

Ita hotu hatene katak durante ne’e keisas barak konaba KKN mak tama ona iha Ministériu Públiku, maibé la konsege prosesa. Balun fó rasaun katak ladun iha evidensia forte konaba keisas sira ne’e. Balun fali fó rasaun katak Ministeriu Públiku laiha rekursu naton atu prosesa kasu sira ne’e.

Ita tenke onestu, katak iha Timor-Leste ne’e, ita toman liu ho kultura oral, la’os hakerek ou escritu. Ida ne’e desafiu ba CAC atu forma ekipa investigativu ida mak forte, profesional no kredibel. Tanba wainhira ita koalia konaba investigasaun kriminal, liu-liu iha aspetu corupsaun nian, iha nia regras metin. La’os hanesan ita konta istória ba malu ka ita lekaar rumor iha sociedade ida nia let. Ida ne’e desafiu bót ba CAC atu buka halo kordenasaun diak ho entidades sira seluk nune’e bele halo investigasaun klean konaba asuntu korupsaun.

Sua. Excelensia Señor Presidente Parlamentu Nasionál

Peskiza barak hatudu malorek katak KKN hamenus konfiansa ba estadu, tan orgaun soberanu sira la konsege hala’o sira nia kna’ar hodi bele sérvi povu. Korupsaun hapara desenvolvimentu; desenvolvimentu ne’ebé ha’u advocasia ba mak desenvolvementu ida ne’ebé bele respeitu prinsipiu igualidade; desenvolvementu ida ne’e mak ho oin umanu nian (development with human face). Laos desenvolvimentu ida nebe’e habokur deit grupo ki’ik ida.

Esperiensia iha fatin barak hatudu mai ita katak servisu CAC atu susesu depende ba fatóres barak : hanesan vontade polítiku husi governu, rekursu humanu no finaceiro adekuadu, ekipa ida mak profesional no kredivel, nomós suporta husi públiku atu kombate korupsaun.

Nune’e, ha’u fiar katak ba ita TL, los ona katak ita iha CAC, maibe ha’u hakarak apelu katak esforsu atu kombate KKN tenkeser sai hanesan ‘movimentu nasional’ ida.

CAC hanesan organizasaun ida mak hamrik iha oin, maibe tenkeser mós hamosu ‘self-regulation’ husi orgaun hotu-hotu atu kombate KKN. Movimento Nasional kombate korupsaun ne’e tenkeser hahú husi aldeia, suku, distrito, mai to’o nivel nasional. Tenke hahú programa consiensializasaun husi eskola primaria mai to’o universitario sira.

Señor Presidente,

Hau sei la koalia espesífiku liu konaba asaun nebe’e mak CAC sei halo. Maibe hakarak uza oportunidade ida ne’e hodi hateten ba públiku katak iha tempu badak, CAC sei konsentra tebes ba hari instituisaun ida ne’e, liu husi rekrutamentu ba staff sira nomós sei tur hamutuk hodi halo planu stratejiku ida ba tinan hat nian. CAC sei informa ba públiku konaba oinsa lala’ok CAC nian kada fulan tolu-tolu.

Ha’u le’e notisias katak ONG balun hakarak availia ona CAC nia servisu iha loron 100 ba dala uluk. Ha’u simu hanesan desafiu ida, maibe ha’u fiar katak ita bot sira mós iha komprensaun no konhesementu bót konaba oinsa ita hari’i instituisaun ida husi ‘zero’.

Ha’u hakarak taka ha’u nia intervensaun badak ida ne’e ho anedota ida hanesan tuir mai ne’e. Tinan hira kotuk ba ha’u partisipa iha diskusaun ida konaba ‘hari’i dame no demokrasia’. Orador ida halo komparasaun entre nasaun tolu; ha’u temi deit nasaun ne’e nia naran mak nasaun A, nasaun B, ho nasaun C. Nia hateten nune’e, iha nasaun A, korupsaun akontese iha meja okos’ ; iha nasaun B korupsaun akontese iha meja leten ; maibe iha nasaun C korupsaun inklui meja ne’e rasik’.

Maluk sira hotu, ha’u fiar i konta ho ita hotu nia kolaborasaun iha spiritu no étika republikanismu nian, ho vontade politik di’ak, ita sei bele prevene Timor-Leste atu la monu ba kategoria nasaun A, B ka C hanesan ha’u hateten iha leten.

Ikus liu, ho hakraik a’an, hau simu responsabilidade bót ida ne’e, no hodi lolo liman ba malu iha kontestu ‘networked of governance’ (rede governasaun), ita bele ‘kombate korupsaun iha Timor-Leste.

Obrigado barak,

Hato’o iha Parlamento Nasional, 22 de Fevereiru de 2010

Komissario KAK -Adérito de Jesus Soares

Monday, February 22, 2010

IVO VALENTE: FUNSIONAMENTU KOMISSAUN ANTI KORRUPSAUN

Husi: Ivo Valente

Perspectiva Legal-JuridicaIha Loron 1 fulan Fevereiro tinan 2010, nudar loron istoriku ba estabeleshimento instituisaun Estado foun, nebe ita konese ho naran “KAK”/Komisaun Anti Korrupsaun, iha Loron neba, Parlamento Nacional Timor Leste, halao plenaria extra-ordinaria, hodi hili komisariu komisaun Anti Korrupsaun ba dahuluk. Instituisaun ida nebe, sei tau matan ba lalaok krime korrupsaun.Liu husi nia plenaria dia 22 de Fevereiro 2010, Presidente Parlamento Nasional fo ona posse ba komisario Eleito, Dr.Aderito de Jesus nudar komisariu dahuluk ba komisaun anti korrupsaun Timor Leste nian.Komisaun Anti Korrupsaun, estabelese bazeia ba Lei No. 8/2009 de 15 de Julho, nebe ho nia Missaun principal maka atu (hare artigo 4 ho 5 husi Lei n.8 /2008 ) “ procede assaun prevensaun noo investigasaun criminal ba krime sira korupsaun nian, krime sira nebe preve ona iha ita nia kodigo penal “ (Dekreto Lei No. 19/2009 de 8 de Abril, liu-liu artigo sira 292 too 301 kodigo penal).Hakerek nain fiar, katak emar barak tebes (komunidade Timor-oan, Internasional ka sosiedade Sivil sira) tau hela sira nia espectativa /esperansa boot, ba komisaun ida nee, atu kontrola, monitoriza, no foti medidas prevensaun ka reprensaun ruma nebe adekuadu/Los, atu bele, hatudu kbiit professional ho koragem hodi halakon ka (pelu menus) hatun numero korrupsaun, nebe emar balun duun akontese, iha ita nia Let.Ba entidade sira tomak, esperansa bele iha, no ita hotu fiar katak so ho profesionalidade, koragem no apoiu vontade politika diak husi Estado maka bele lori suksesu ba servisu sira komisaun ida nee nian. Ne La signifika katak, apoiu sira nebe fo husi parte tomak bele garante ona servisu komisaun ida nee, maibe, barak liu depende mos ba efektividade, professionalismu noo imparcialidade husi komisaun rasik, tantu kbiit professional iha area direito, administrasaun publica, akuntabilidade publika, ekonomika, etc.

Komisaun persisa duni apoiu oin-oin atu bele funsiona ho professional, digno, hodi bele garante eradikasaun/halakon krime korrupsaun iha Timor Leste, noo liu-liu atu bele manan konfiansa/fiar husi parte hotu-hotu.Komissaun Anti korrupsaun, iha nia funsionamentu lor-loron, sei nessesita relasaun/kolaborasaun metin ho Instituisaun Estado relevante sira seluk, liu-liu kolaborasaun ho Procuradoria Geral da Republika,Komisaun Funsaun Publica, Komisaun ba Protesaun testamunha, Inspesaun Geral Estado, Provedoria Direitos Humanos noo Justisa, Policia Nacional Timor Leste (maske komisaun ne rasik, sei iha nia policia especial), Interpol, Gabinete Vice-Primeiro Ministro ba Assunto Administrasaun no Gestaun Estado nian, etc…

Iha nia funsionamento, barak liu maka sei vincula komisaun ida nee ho Procuradoria Geral da Republica, tamba hare ba nia artigo sira iha Lei No. 8/2009, liu-liu iha artigo 3) No. 2 ho 3 konaba Natureza komisaun nian, nebe preve katak komisaun nudar instituisaun nebe ho Estatuto orgaun Policia criminal espesializada, independente. Ho qualidade ida nee, komisaun aktua sob dirasaun husi Autoridade Judisiaria kompetente, tuir termo lei nian (nos termos da Lei).Iha artigo ne Legislador sira hatudu sintidu katak, komisaun nia funsaun, sei halao independente maibe sei aktua ho dirasaun husi Procuradoria Geral da Republica ka Tribunal ( nos termos da Lei,refere ba artigo 1 alinea b husi Decreto Lei No.13 / 2005 iha 1 de Dezembro, konaba se maka Autoridade Judisiaria/Maka Procurador ka Juiz sira).

Komisaun Anti Korrupsaun, iha nia la-laok servisu loron-loron nian, sei hetan mos apoiu husi Adjuntos sira,teknico sira (bele tekniku investigadores, konsultores iha areas oin-oin, hanesan Engenaria, akuntabilista, ekonomista, funsionario adminitrasaun, logistica, etc).
Emar professional sira, nebe servisu ba komisaun nee, sei iha dever oin-oin, atu assegura sira nia kbiit hodi lori suksesu ba servisu komisaun.Professional sira, sei servisu ho konfidensialidade/kaer metin Segredo, tuir artigo 14, 15, 16 alinea/numero 3,noo artigo 18, Lei numero 8 / 2009. wainhira viola dever ba konfidensialidade ida nee, sira sei iha responsabilidade penal tuir artigo 291 Codigo Penal,ho sansaun penal tama ba kadeia,bele husi tinan 1 ba too tinan 6, (Decreto Lei No.19/2009, de 8 de Abril), no sira mos bele konsidera viola artigo 74 husi codigo processo penal Timor Leste nian (Decreto Lei No.13 / 2005 iha 1 de Dezembro) konaba segredo de Justisa.Wanhira Komisaun halao inquerito criminal ruma hasoru emar balun ( nebe iha indisius ba krime korrupsaun nian ), nia sei iha garantia balun hodi halao sira nia knar professional ida nee, entre garantia balun maka preve ona iha artigo sira husi artigo 17 too artigo 27 husi Lei 8/2009. katak atu bele halao investigasaun nebe diak, komisariu ka emar nebe komisariu indika ( atu halao knar inquerito) sei iha mos direito balun nebe hanesan mos ho Policia Nacional Timor Leste hetan, exemplo, iha direito ba assesu livre, bele husu kolaborasaun ba autoridades policia, labele hetan sensura/interferencia wainhira troka korespondensia ruma.Komisaun iha kompetensia, atu bolu ka notifika emar ruma atu aprezenta-an ba instituiaun nee, nudar sasin ka hodi hetan informasaun adekuadu hodi deskobre krime, (hodi fo sira nia depoimento), emar sira nee, iha dever atu kolabora no fo informasaun Lolos ba komisaun, se La nune, emar sira nee, sei hetan resposabilidade criminal tuir termos artigo 19 Lei KAK nian, nebe Legislador refere mos ba sansaun iha Legislasaun penal noo prosesual penal. Iha situasaun artigo 19 nee, komisaun iha dever atu aplika normas sira iha artigo ruma husi kodigo penal Timor Leste nian, hanesan artigo 300. ( konaba rekuza atu koopera).

Atu hetan provas nebe diak,kredivel noo bele favorese inquerito ba krime korrupsaun, testemunha sira ka emar ruma nebe fo informasaun bele hetan protesaun especial (direito nebe komisario bele rekere ba komisaun protesaun testamunha nian), ho protesaun especial atu garante seguransa testemunha nian, tuir artigo 22 husi Lei KAK, iha norma ida nee, Legislador pretende Lori komisaun ida nee, atu mos refere ka aplika Lei No.02/2009 de 17 de Fevereiro, konaba Protesaun Testemunha sira nian. Buat nebe tuir konesimentu hakerek nain, too ohin Loron ita nia Estado seidauk hari komisaun especial ida ba protesaun ba testemunha sira.

Atu mos, komissaun Anti Korrupaun nee funsiona ho diak, noo sasin/ testemunha sira bele iha koragem atu fo sira nia testemunho/sasin, Estado liu husi Lei ba protesaun Testamunha, tenke iha kbiit nebe biban hodi hari lalaiss komisaun ba protesaun testemunha nian. ( tamba Lei protesaun ba testamunha nebe refere, deskreve/regula ona, oinsa medidas protesaun ba identidade testamunha ka ba sira nia familia no sira nian riku soin), iha situasaun Timor Leste, hakerek nain sugere ba Ministerio de Justisa atu ho biban, hari komisaun protesaun ba testamunha, hodi akompanha servisu KAK, nomos serviu Tribunal ka Ministerio Publico wainhira persiza.KAK, nudar instituisaun nebe iha estatuto hanesan Policia Nacional Timor Leste (hare art, 3 n.2 Lei 8/2009), iha nia kompetencia balun nebe sei beneficia servisu professional komisaun nian, ( hare kompetencia especial balun konaba poder jeral Policia-iha artigo sira 52 too 57 iha codigo processo penal). hanesan mos, kbiit ka kompetencia atu halao, Buska, revista no apreensaun urgente.Iha situasaun urgente KAK sei La persiza hetan mandadu judicial atu halo buska, revista no apreensaun, maibe kompetencia ida nee, laos kbiit principal, KAK em prinsipio tenki husu mandadu judicial ba Tribunal liu husi Ministerio Publico, ( hare art.172 n. 1, ho nia espesaun iha numero 2 codigo processo penal) wainhira halao buska,revista ka apreensaun urgente, liu tiha aktus sira nee, KAK tenke fo hatene kedas ba juiz kompetente, atu hetan validasaun. ( se la halo nunee, aktus sira KAK nian, sei konsidera Nulo / ka konsidera La vale nudar meios de prova).

Buska, revista no apreensaun urgente sei bele halao deit iha situasaun nebe determina katak, iha duni krime nebe halao iha situasaun flagrante delitu ( krime hetan /kaer ho liman ), konseito legal konaba flagrante delitu preve iha artigo “219“ codigo processo penal,noo so bele halo ba krime sira nebe punivel/sei kastigu ho pena prizaun/tama kadeia, nomos wainhira ita suspeita katak material krime nian subar hela iha fatin neba, noo, se demora atu hetan autorizaaun bele fo fatin /oportunidade ba ema ruma atu altera, muda ba fatin seluk ka halakon tiha material refere, ka bele hamosu perigu ba ema ka sasan nia seguransa.

Situasaun nebe refere Labele aplika ba buska domisiliaria (buska iha ema nia uma privada ) tamba uma privada tuir kontestu legal, rezerva hela kondisaun especial ida tuir artigo 37 numero 3, konstituisaun RDTL, hamutuk ho artigo 56 No.4 nomos artigo 170, 171 no. 2 codigo ba processo penal nian.Knar seluk KAK nian maka, wainhira persiza duni atu deskobre krime korrupsaun no karik atu evita /hadok perigu seluk ruma hasoru testemunha ka emar nebe fo informasaun konaba krime nee, iha ona indisius forte, nebe bele duni suspeita katak emar ruma/sira utiliza meios komunikasaun atu fasilita krime korrupsaun ka perturba processo inquerito, KAK bele konsidera emar sira nee, nudar mos agente krime nian (hare artigo 29 too 32 codigo penal Timor Leste) bele konsidera sira nudar cumplicidade,autoria,co-autor,instigador, nune KAK iha kompetencia atu rekere ba Tribunal (liu husi Ministerio Publico) hodi halao Eskuta telefonika.Iha situasaun ida nee, KAK iha dever atu observa presupostu sira nebe deskreve ona iha artigo 177 too 180 codigo processo penal, medidas nebe komisaun tenke tuir maka, so ho autorizasaun husi Juiz (mandadu judicial) maka KAK bele loke intersepsaun no gravasaun ba konversa ka komunikasaun telefonika, hodi atu deskobre verdade/informasaun los konaba, situasaun ruma nebe iha indikasaun katak, emar sira nebe suspeita atu ka komete dadaun krime ruma nebe bele hetan punisaun /kastigu tama prizaun as liu tinan tolu (3), ka krime ba injuria (ohin loron ita nia codigo penal La preve ona injuria nudar krime (iha Timor Leste konsidera nudar processo sivil ), ameasa, koasaun,devasa ba vida privada, perturbasaun ba paz no sosegu.
Eskuta telefonika ida nee, sei nulo wainhira halao la tuir presupostu artigo 177 codigo proceso penal. (hare artigo : 177 no.3 CP),Tamba mos komunikasaun nudar direito fundamental emar ida-idak nian nebe garante nia konfidensialidade tuir artigo 12 iha konvensaun direito emar nian, no artigo 37, No 1 konstituisaun RDTL.Komisaun Anti Korrupsaun wainhira remata nia investigasaun criminal, sei hatama relatorio final ba Ministerio Publico, tuir legislasaun penal haruka,tamba so Ministerio Publico maka nudar titular ba assaun penal (artigu 132 No.1 husi Konstituisaun RDTL nian,noo artigo 48 No.1, husi codigo proceso penal Timor Leste), ho nune, norma ida nee, aplika ba komisaun Anti Korrupsaun, liu-liu regime legal poder Policia tuir artigo 52 iha kodigo prosesu penal, nebe KAK iha dever remete/hatama nia relatorio ba Ministerio Publico hodi apresia, atu nunee Ministerio Publico,tuir nia kompetencia artigo 48 alinea d,bele determina halo akuzasaun tuir kompetencia iha art.236 no.1 ka halo arquivamento, tuir kompetencia nebe hetan husi art.235 no.1, hotu-hotu iha codigo processo penal Timor Leste.

Bazeia ba prespectiva iha leten, nudar sidadaun, ita hotu iha dever atu fo apoiu tomak ba suksesu servisu komisaun foun ida nee, atu bele lori nasaun RDTL ba paiz nebe Livre husi krime korrupsaun !Espectativa no kritikas nudar dalan ida atu motiva emar hotu-hotu atu servisu ho professionalidade.Nudar sidadaun, hakerek nain mos fo hanoin ba leitores no emar hotu-hotu, katak ita nian konstituisaun rezerva hela direito fundamental, emar hotu-hotu nia naran diak, emar nian dignidade, reputasaun, defesa ba emar idak-idak nia imagem, noo rezerva ba idak-idak nia vida privada noo familiar ( tuir artigo 12 konvensaun Direito Emar nian no artigo 36 husi konstituisaun RDTL), nomos norma seluk, maka DEVER/OBRIGASAUN emar idak-idak nian atu La duun salah emar seluk ida wainhira Tribunal seidauk hakotu ho sentence ka akordaun ruma ( nebe transitado em julgado ),hasoru emar ida katak nia salah duni komete aktu krime ida /ruma, ho nune, ita hotu iha dever atu respeita noo iha obrigasaun atu tane as konvensaun direito emar nian, liu-liu artigo 11, noo artigo 34 numero 1 husi ita nia konsitituisaun rasik.

Karik,wainhira ita La assegura artigo ka normas internasional noo nasional sira nebe refere ona iha leten (nebe ita adopta), maske ohin loron ita Laiha responsabilidade penal ba krime defamasaun, maibe nudar sidadaun sivil, ita hotu-hotu iha nafatin responsabilidade, noo vinculado nafatin ho sansaun sivil nebe aplikavel tuir codigo sivil Indonesia nian nebe sei vigora iha Timor Leste, liu-liu iha nia artgo 1372 codigo civil, katak: “alegasaun sivil konaba defamasaun,iha objectivo atu hetan indemnizasaun ba prejuizu no hadia fila fali dignidade noo naran diak “. Katak, direito ida nee, preve nia processo atu halao reklamasaun durante tinan ida (1), hahu emar ne hetan defamasaun ka hetan konesimentu ba defamasaun hasoru nia, hare artigo 1380 codigo sivil aplikaveel. (ref. La-hanesan ho processo penal, nebe refere denuncia husi vitima ka lezadu ba krime semi publico durante fulan 6 hahu husi konesimento ba crime).Ho nun’e, wainhira komisaun anti korrrupsaun hahu halao inquerito ba emar ruma, mai ita hotu hadok- an, husi duun ( matak ) malu, katak emar ruma salah ona, mai ita respeita nafatin emar se deit maka hetan processo iha KAK ! se La nune, ita sei La sai emar nebe konese no respeita emar seluk nia direito, ita hotu iha dever atu assegura direito nebe iha, ho equelibrio !...Mai ..Ita hein ! ! !

Hakerek nain ¦ Ivo Valente ¦ Observador Justisa ¦

Hela iha Dili.
Fonte: FORUM-HAKSESUK, domingo, 21 de Fevereiro de 2010

Samala RUA, RENETIL:kongratula Aderito de Jesus

Mensajen hato'o ba Militante Renetil sira, foti husi Forum Renetil!

Dili - Ita kongratula dala ida tan Kompaneiru Aderito de Jesus Soares nebe simu pose ohin loron 22 fulan Fevereiru tinan 2010 iha Parlamentu Nacional, nudar Komisariu ba Komisaun Anti Korrupsaun. Aproveita okaziaun ida nee atu fo hanoin ba malu, ba membrus RENETIL hotu, kestaun interese nacional ida nee.

Dili-Problema korrupsaun iha Timor-Leste kontinua bolu ita hotu nia atensaun no sadik ita nia integridade moral ka etika nudar cidadaun Timor-Leste. Kombate Korrupsaun, Promove Sustentabilidade Boa Governasaun nee intereses national ida. Ita hotu iha responsabilidade nudar cidadaun civiku atu kontribui ba alkansa interese nacional nee.

Rai Timor-Leste iha potencia ba halo nia oan sira atu sai riku nebe diak. Timor-Leste nian oan hotu-hotu iha oportunidade ba sai riku tuir dalan nebe diak. Tan sa o buka riku liu husi dalan korrupsaun hodi halo foer o nia-an ho tahu dois, se dalan diak atu sai riku iha hela o nia sorin? Se iha dalan rua nebe dook hanesan deit atu ba foti buat diak ida iha Kaikoli, ida liu husi dalan kaber no maran ida seluk nani tahu dois, mak o hili fali nani liu husi tahu dois, Kompaneirus sira imi mak halo deit konkluzaun ba ema nee. Diak liu mai ita fo kbiit ba servisu kombate korrupsaun no promove sustentabilidade boa governassaun; fo hanoin ba sira nebe terlanjur nani tiha ona iha tahu dois diak liu ba haris tiha iha be mos no seluk kuidadu para labele hili fali tahu dois.

Saudasoens konbativas kontra korrupssaun.

J. A. J. das Neves"Samala Rua" Sekretariu Geral

Tuesday, February 16, 2010

A cerimonia de tomada de posse do Comissario da Comissao Anti-Corrupcao adiada para o dia 22 de Fevereiro

Dili - (Timor post, 16/2/10) Um docente político da Universidade Nacional de Timor Leste, Matias Boavida, deu a sua opinião sobre a introdução do Aderito de Jesus como chefe da Comissao Anti-Corrupção no momento, em que, o Presidente do Parlamento Nacional Fernando "Lasama" de Araújo disse ao mesmo jornal que a cerimônia de posse da Comissão Anti-Corrupção, que foi programada para ser realizada ontem (14/2/10) será adiada para o dia 22 de Fevereiro de 2010.

Monday, February 15, 2010

Primeiru Ministro, Presidente Republika no Tribunal Rekursus Suporta Komissaun anti-Korrupsaun Timor Leste

PM Xanana Gusmao apoio Plano foun KAK
Dili - (DN, 12/2/10) Vice-Primeiru-Ministru ba Assutnus Administrativus, Eng. Mário Viegas Carrascalão, apresenta ona plano estrategiku ofisial foun atu halakon KKN iha Timor-Leste, dehan mos katak Primeiru ministru Xanana Gusmão apoia planu foun ne' e, maibe ministrus balun lian ladauk tuir malu ba planu ne' e.

PTR Claudio Ximenes hatan simu kasus korrupsaun husi KAK

Konsultor Juridiku Timor-oan sira mak sei analisa kasus korrupsaun nebe sei apresenta husi Komissaun foun Anti-Korrupsaun (KAK). Presidente Tribunal Rekursus, Dr. Claudio Ximenes, dehan lia hirak ne' e ba STL (edisaun, 15/2/10) katak Konseleirus Legais Timor-oan iha kbi'it naton (capacidade suficiente) atu tesi-lia ba kasus korrupsaun nebe Komissaun Anti-Korrupsaun sei apresenta ba tribunais sira.

PR Ramos Horta lakohi naran foer husu PM muda Governu

Dala ruma lia-foun mosu mai husi Timor Leste. Lia-foun hanesan: PR Ramos Horta husu Primeiru Ministru Xanana Gusmao muda governu AMP, tan lakohi hare "Presidente rai ida nian korrupsaun mak ukun fali, tanba sei hafoer deit ita "timor oan" nia naran". Presidente mos dehan "hau laiha provas katak iha korrupsaun iha governu" maibe "hau rona deit ema barak koalia kona ba korrupsaun".

Iha ne' e Presidente uza argumentu korrupsaun atu remodela governo AMP. Se mak hatene se korruptor nain ka korruptores sira mak ema hirak atu muda ses ne' e? Maibe wainhira Presidente dehan "suspeita korrupsaun bele hafoer "nia" naran, ne' e, soi atu ema hotu basa liman". Se ema politiku nain hotu nebe tu'ur iha fatin a'as hatenten sai ka hase'es husi hahalok a'at hirak ne' e, mundu sei sai oin seluk (noticia traduz husi expresso, 30/1/10.

Wednesday, February 10, 2010

Maluk sira, mai haruka SMS ba Mesa Parlamentu Nasional atu ajenda fila fali diskusaun ba Lei Pensaun Vitalisia ba ex-titulares orgaos soberania

Maluk sira,
Mar ita hotu haruka SMS ka uza meius seluk hato'o ba Mesa Parlamentu Nasional (PN) atu halo ajenda ba haksesuk malu konaba no hare fila fali Lei Pensaun Vitalicia (PV). Lei ne'ebe imoral no koruptus.

Aplikasaun ba Lei ne'e, tinan-tinan ita hamosu grupus elites ki'ik oan ida iha rai ida ne'e, ne'ebe habokur ho Osan povu nian. Nudar Mari Alkatiri hateten iha 2005 "Osan Petroleo ne' e povo nian, laos atu fo han fahi krekas sai bokur". Se iha lejsilatura 2012 maka deputadus sira hamutuk 65 maka la eleitu, signifika katak sira ne'e sai ona ex-titulares no automatikamente hetan beneficiu 100% nafatin husi Lei no.7/2007, ne'e sai hanesan mahon hodi hetan vencimentu hanesan ho deputadus nain 65 ne'ebe iha aktivu.

Se iha tinan 2012 maka Governu ida ne'e hotu ninia mandatu no povu la hili ona sira, sae Governu foun ho membrus governu foun, signifika katak sira be membrus governu agora sai ona ex-titulares, ho hamahon-an iha Lei PV, sira ex-membru governu mos simu osan hanesan sira ne'ebe iha ativu (100% no sira nia oan sira nebe laos ex-titular sei hetan 75% wainhira inan ka aman liu tiha ba mundu seluk).

Se hanesan ne'ebe bebeik, tinan-tinan ka liu tinan 6 ita hamosu grupus eleites ki'ik oan ida iha povu nia let ne'ebe parasita tamba la produtivu (liman-kabun bo'ot, ain-kabun bo'ot, hein deit, simu deit , han deit) tan moris diak, la falta buat ida ho osan Povu nian.

Maluk sira kalkula deit ba, se deputadu ida iha aktivu manan osan hamutuk $1.625, mos deputadu ida iha non-aktivu (ex-Titular) mos manan hanesan, kali ka multiplika deit total deputadus 65 x$1.25, no sira ex-titulares orgao seluk. Osan hira maka estadu tenke gasta ba ex-titulares sira ne'ebe la produtivu, toba deit la halo buat ida bele manan hanesan sira be aktivu. Ba eskola, ba goza iha Bali, loki kareta ka material uma husi liur mai la selu taxa, ba bisnis, tamba deit Lei PV maka fo mahon.

Neduni, lia menon no tatoli ba facebooker sira atu haruka sms ka karta ba Parlamentu Nasional, ba deputadus ida-idak, liliu ba Mesa Parlamentu Nasional atu ajenda fila fali debates ba alterasaun Lei PV no Regalias da ex-titulares (lei nº 5/2004, de 5 de Maio) assinado pelo ex-Presidente PN Francisco Lu'olo no Ex-Titulares sira seluk (Lei do Parlamento no 7/2007 assinado pelo vice-Presidente PN Jacob Fernandes).

Leis rua ne'ebe imoral!
Nota: Uluk kuandu Presidente da Republika Xanana Gusmao veto LPV "Fretilin dehan, lei ne' e sei la muda nen virgula ida" maibe tuir lei Presidente labele rejeita ka veta lei ida ba dala rua! Partidos oposisaun iha tempo neba (PD/PSD) hamriik sai husi plenario hatudu sira ninia protesto ba lei "imoral" iha leten. Agora, ita precisa hare sira hamriik metin kalae ou sei simu osan husi LPV no ex-titulares no taka ibun deit? nune' e sira sei konkretiza fali hanoin ida Mari foin dehan iha ninia artigu "Sociedade Unipessoa" katak "governo??? hakarak kria ema grupo ida riku iha kiak barak nia le' et?" tan sa Lu'olo/Fretilin uza maioria absoluta aprova lei imoral para suporta grupo sira ne' e?
Movimento Pro KAK