HAKRIBI KORUPSAUN KOLUSAUN NEPOTISMU
Hapara korupsaun!, se O lakohi naukten sira goza...
KONTRA PENSAUN VITALISIA
“Lucia Lobato Tinan 5 hela iha Becora”

Monday, December 20, 2010

Sociedade, Korrupsaun no Komisaun Anti-Korrupsaun

(Hanoin ruma ba komemora loron Internasional Anti-Korrupsaun iha Timor-Leste)

Husi: José António J. Neves, Comisariu Adjuntu EKP

Tinan ne’e Timor-Leste komemora ba dala-uluk loron Internasional Anti-Korrupsaun, 9 Dezembru iha tinan 2010. KAK hetan fiar husi orgaun Estadu Timor-Leste nian tomak atu lidera komemorasaun nee. Maibe ita nia sociedade seidauk hatene didiak kona ba loron ida ne’e. Ne’e duni ami hakarak koalia oitoan kona ba loron nee molok tama ba asuntu seluk iha topiku ida nee.

REZOLUSAUN 58/4

Iha loron 31 fulan-Outubru tinan 2003 ONU hasai Rezolusaun 58/4 nebé hamoris Konvensaun ONU nian kontra Korrupsaun, estabelese UNODC nudar sekretariadu ba asuntu ida ne’e no determina loron 9 fulan-Dezembru nudar loron internasional anti-korrupsaun. Iha fulan-Dezembru 2005 Konvensaun ne’e hahu vigora. Konvensaun ne’e nudar instrumentu legál internasional ne’ebé obriga paíz iha mundu atu fó atensaun makas ba kombate korrupsaun iha ida-idak nia nasaun no husu nasaun hotu-hotu atu kontra korrupsaun nudar komunidade ida.

Too fulan-Setembru 2010 iha paíz 145 mak ratifika ona Konvensaun ne’e, inklui Timor-Leste. Timor-Leste ratifika Konvensaun ne’e ho Rezolusaun Parlamentu No.25/2008, loron 10 fulan-Dezembru. Paíz ne’ebé ratifika kesi-an legál no moralmente ba Konvensaun ne’e hodi estabelese polítika, legislasaun, regulamentu no programas ba kombate no prevene korrupsaun inklui fó sentidu ba komemorasaun loron internasional anti-korrupsaun nudar loron kampaña publika ida.

KOMEMORASAUN LORON ANTI-KORRUPSAUN IHA TIMOR-LESTE

Ema barak mak hatudu preokupasaun no koalia kona-ba korrupsaun iha Timor-Leste no iha espetativa makas katak tenki kombate duni korrupsaun iha Timor-Leste. Oras ne’e públiku tula hela espetativa ne’e ba KAK nia kabas atu atua lalais, atu prosesa lalais ema ruma ba tribunal ona. Maibe wanhira hare ho klean ba kompleksidade problema korrupsaun ho nia fórmas no fatór kondisionante oioin ita tenki rekoñese no bolu atensaun katak papel kombate korrupsaun tula iha sidadaun hotu-hotu nia kabas. KAK hamriik iha oin tuir kna’ar ne’ebé Estadu fó ba nia, maibe presiza nafatin kooperasaun husi sidadaun hotu-hotu.

Ita nia sociedade hatudu preokupasaun makas ba problema korrupsaun iha Timor-Leste. Ita hotu-hotu tenki konkorda katak se problema ne’e husik hela deit sei sai dezastre nacional ba Timor-Leste. Korrupsaun laos krime simples maibe, krime nebé iha karakter organizasional, utiliza meius teknolozia, ho dimensaun transversal no transnasional. Katak, krime nebé husi ema ba ema, intensional no utiliza meius oioin, koordenadu ka organizadu, sanak tama iha setór oioin ho rede nebé hakat liu fronteira nasional. Krime ne’e iha potencia ba sobuintegridade Povu no Estadu Timor-Leste. Katak, desvaloriza normas étika, valor sosial no legais ne’ebé vigora universalmente no mós iha Timor-Leste.

Povu no Estadu Timor-Leste forma nia dignidade no integridade ho valor no norma lubuk ida nebe mai husi nia kultura, nia fiar no institusionaliza iha Konstituisaun RDTL. Se korrupsaun invade ita hodi sobu no hatun dignidade no integridade povu no estadu Timor-Leste, entaun korrupsaun inimigu povu no estadu nian. Se mentalidade korruptu moris ona iha servidores estadu nian, fila-liman-nain sira ruma, ka se deit, entaun tenki iha medidas ruma ba sira. Ne’e duni estadu iha razaun no obrigasaun atu hamoris instrumentu legál fórmal hodi fóti medidas ba maluk ruma ne’ebé tau-an sala iha prosesu konstrusaun estadu no dezenvolvimentu povu nia moris diak.

Nudar cidadaun diak nebe responsável lato’o, se ita preokupa deit maibe la hatudu asaun prevene no kombate korrupsaun iha ita nia moris lorloron. Iha komemorasaun loron Internasional Anti-Korrupsaun ba tinan ida ne’e ami fó tema “Hau halo saida ba prevene no kombate korrupsaun iha Timor-Leste”. Liu husi eventu ne’e ami hakarak ida-idak afirma nia kompromisu no integridade nudar sidadaun diak ne’ebé hakarak kombate duni korrupsaun iha Timor-Leste.

Eventu ne’e komemora iha loron importante tolu nia klaran ne’ebé iha relevansia makas no fó sentidu liu tan ba ita nia papél kombate no prevene korrupsaun iha Timor-Leste. Loron 7 fulan-Dezembru, loron ita komemora herois nebe mate tan invazaun husi poténsia militar externa. Sira mate ba kauza nobre Timor-Leste nia soberania, nia dignidade no direitu nudar povu ba hetan independénsia. Loron 8 fulan-Dezembru loron Imaculada Conceição, Padroeira Timor-Leste nian ne’ebé iha tinan 1987 to’o 1988 perigrina haleu Timor-Leste tomak hamutuk ho povu sira iha vila, iha área rural, iha fóho ka ai-laran hamulak no halerik husu atu restaura fila fali ita nia soberania, ita nia dignidade no ita nia direitu nudar povu. Loron 10 fulan-Dezembru loron Direitus Umanus. Loron ita komemora elementus fundamental ne’ebé fo sentidu ba itadignidade nudar ema, ne’ebé ita ratifika no konsagra mós iha Konstituisaun RDTL, iha polítika no sistema funsionamentu estadu Timor-Leste. Komemorasaun loron 9 fulan-Dezembru ne’e ba Timor-Leste hetan sentidu espesial ho asaun no espresaun históriku hirak ne’e, ne’ebé laos mósu sein objetivu no hotu sein sentidu no impaktu ba povu Timor-Leste nia moris.

KORRUPSAUN IHA TIMOR-LESTE

Ema komenta no argumenta katak korrupsaun iha Timor-Leste hahu husi prezensa Indonesia iha “Timor-Timur”. Iha tempu neba prátika ida ne’e mosu iha nivel hotu-hotu no halo ema monu ba opsaun boot rua; halo parte konsientemente ka hadok-an. Iha mos opsaun kiik ida nebe hakarak kontra maibe kbiit la too, ikus mai monu ba opsaun rua ne’e ida. Husi tinan 2000 mai problema korrupsaun sai preokupasaun boot ba bebeik no ema barak tan mak koalia no haksesuk. Agora ita hasoru opsaun tolu maibe iha ambiente socio-politiku nebe oinseluk: monu ba pratika korrupsaun konsientemente ka inkonsientemente, pasivu deit ka la importa no kontra pratika korrupsaun. Opsaun tolu nee foin hatudu deit ita nia persepsaun jeral maibe seidauk hatudu loloos sé mak sé iha opsaun ida ne’ebe.

Rejime Indonesia la iha ona Timor-Leste. “Timor-Timur” sai ona Timor-Leste, husi “Provinsi ke-27” ba Repúblika Demokratika Timor-Leste. Ita halo mudansa kualitativa ida ba estatutu social no politiku ida as liu ida uluk nebe halo ita orgullu tebes nudar povu. Estadu Independente ida ho naran República Democrática de Timor-Leste. Estado de Direito Democrático nebé harii ho valor no norma sira nebé sai mata-dalan ba ema hotu-hotu nebé hamahon-an iha Estadu ne’e nia laran.

Se iha nafatin hahalok korruptu iha Estadu ne’e nia laran, entaun ita korrompe dadaun integridade Estado de Direito Democrático ida ne’e. Laiha razaun atu hare ba realidade negativa iha tempu uluk hodi justifika hahalok korrupsaun iha tempu agora. Ema balu bele dehan “ ne’e mentalidade nebé susar ka kleur mak lakon”. Iha parte ida lo’os se ema nebé iha mentalidade ne’e la hakas-an hodi muda toman at ne’e. Se ema ne’e la valoriza valores no norma nebe halo nasaun ne’e moris, se ema ne’e la hare ona povu tomak nia moris diak nudar produtu independencia ba tempu naruk. Mentalidade nebe ladiak mos bele muda wainhira ema nee hakarak muda duni.

Se lalika hare deit ba tempu uluk, entaun faktor saida tan mak ita tenki hare? Bele faktor barak maibe agora ita foti lai faktor rua: ida mak mentalidade, ida seluk mak lalaok moris. Mentalidade mos produtu husi kondisaun ida nebé ita bele dehan korrupsaun primeira instansia. Katak, ema ne’e estraga uluk nia konsiencia moral ka la respeita ona nia konsiencia moral nudar ema no nudar cidadaun Timor-Leste. Korrupsaun iha instansia ida nee lori ema ba ambisaun negativa nebe boot atu hariku-an liu husi dalan saida deit; lori ema ba halo kontrabalansu negativu katak, kontra hahalok negativu ho hahalok negativu, tanba laiha ona pasiensia atu mantein nafatin iha dalan nebe diak; lori ema ba sai oportunista la kontrola-an (deskontroladu), katak aproveita oportunidade hotu-hotu hodi hatudu ka goza nia ganansia.

Pola hidup ka lalaok moris ita Timor nian balu nebe ita klaim katak ita nia kultura favorece korrupsaun mosu. Pratika konsumerismu no rebo-rebo iha serimonia, halo festa ho dansa iha serimonia oioin inklui cerimonia relijioza, prátika kultural balu nebe materialistiku. Se ita la tau atensaun ba pratika hirak ne’e, ita kria nafatin kondisaun ba korrupsaun atu akontece maibe ita hakilar nafatin katak korrupsaun halo povu kiak, naok povu nia osan, halo dezenvolvimentu la lao no seluk-seluk tan. Korrupsaun laos hahalok ida mosu derrepente maibe rezultadu husi procesu ida.

Ho kondisaun hanesan refere iha leten ne’e ita la hatene loloos sé mak sé iha opsaun ida nebe. Maluk sira nebé le ka rona informasaun hirak nee tama iha opsaun ida nebé. Ema barak hakilar kona ba korrupsaun maibe ho objetivu la hanesan. Korruptor ida mos hakilar kona ba korrupsaun wanhira oportunidade ba nia atu haknauk subar-subar osan ka sasan estadu nian monu fali ba korruptor ka ema seluk ida; nia hakas-an ona maibe seidauk konsege deit, katak iha ona intensaun maibe oportunidade mak seidauk to’o. Diferensa mihis tebtebes entre sira nebe ho karakter hanesan nee. Ema balu koalia no kritika ema seluk halo korrupsaun tanba nia hasoru ema nebe koalia hela kona ba asuntu nee, maibe nia la senti buat ida ka nia senti buat ida la kona nia. Iha mos ema seluk nebe preokupa tebes no hakas-an halo buat ruma kontra prátika korrupsaun iha Timor-Leste.

Ita nia sociedade nee koalia makas kona ba korrupsaun boot nebé preciza kombate liu husi dalan represivu ho lei, investiga, akuza, lori ba tribunal no kastigu. Ne’e lo’os no preciza duni dalan ida neé. Maibe korrupsaun boot ne’e la mosu derrepente deit se la hahu husi buat kiik no simples. Ita labele kombate korrupsaun ka krime sira seluk ho hatauk ema ho lei deit, maibe halo ema iha vontade ka hakarak rasik atu kumpri lei no kumpri nia konsiencia moral. Ita fiar katak iha Timor-Leste sei iha ema barak mak hakarak kumpri lei no nia konsiencia moral, maibe balun la iha vontade ida nee. Tanba ne’e edukasaun kona ba valores, etika hodi promove vida civika iha sociedade halo parte integrante servisu kombate no prevene korrupsaun.

KOMISAUN ANTI-KORRUPSAUN IHA TIMOR-LESTE (Lei no.8/2009)

) Natureza no Misaun

Komisaun Anti-Korrupsaun ne´e pesoa koletiva ida ne’ebé iha direitu públiku, haknaar ho personalidade jurídika, ho independénsia téknika no autonomia administrativa no finanseira.Komisaun nu’udar órgaun polisia kriminál espesializada, ne’ebé independente, halo intervensaun tenke tuir deit kritériu legalidade no objetividade ne’ebé lei haruka no atua ho diresaun hosi autoridade judisiária kompetente tuir lei haruka.

Komisaun ninia misaun mak halo asaun prevensaun no investigasaun kriminál ba krime korrupsaun nian iha fórma oioin, pekulatu, abuzu podér, tráfiku influénsia no partisipasaun ekonómika iha negósiu, hanesan defini ona iha lejislasaun penál nian.

) Kompetensia

1. Iha matéria prevensaun kriminál, Komisaun iha kompeténsia atu:


a) Halibur (rekolla) no analiza infórmasaun hirak ne´ebé kait ho kauza sira, no prevensaun korrupsaun nian;

b) Halo asaun sira kona-ba sensibilizasaun hodi limita lalaok korrupsaun nian, motiva ema sira atu kuidadu (prekausaun) ka hamenus (redús) hahalok no situasaun hirak ne´ebé lori (fasilita) ema ba hamósu hahalok kriminozu sira;

c) Fó hanoin (akonsella) kualkér instituisaun ka entidade públika kona-ba oinsa prevene no funu hasoru hahalok korrupsaun nian.


2. Iha matéria investigasaun kriminál, Komisaun iha kompeténsia atu halao knaar ne’ebé lei fó ba órgaun polísia kriminál, mak hanesan:


a) Halo inkéritu ka prátika hahalok inkéritu ne´ebé delega ona hosi Ministériu Públiku;

b) Halibur notísia krime nian;

c) Deskobre ema sira-ne´ebé responsável ba prátika krime;

d) Buka hatene loloos (averigua) indísiu ka notísia faktu nian ne´ebé bele konstitui krime;

e) Halo identifikasaun no kaer (halo detensaun) ema sira;

f) Halo notífikasaun hirak ne´ebé presiza, hosi nia rasik ka hamutuk ho autoridade polisiál seluk;

g) Halao interrogatóriu iha ámbitu investigasaun nian no hahalok instrutóriu seluk ne’ebé presiza para halao atribuisaun sira ne’ebé simu;

h) Buka no revista sasan;

i) Tahan sasan no dokumentu sira;

j) Halo vijilánsia;

k) Rona no halo gravasaun ba ema koalia ka komunika malu liu hosi telefóne, ho autorizasaun judisiál;

l) Halo ezame ba livru, dokumentu, rejistu, arkivu sira no elementu seluk ne’ebé relasiona duni ho sasan sira ne’ebé sai objetu investigasaun nian, nune’e mós kualkér vestíjiu infrasaun nian;

m) Husu hanoin matenek nain sira (proceder a pericias), sukat no halibur amóstra sira ba ezame laboratóriu nian;

n) Promove selajen iha kualkér instalasaun.


3. Iha matéria investigasaun kriminál nian, Komisaun mós bele husu ba Ministériu Públiku atu fóti medida kautelár ruma, tuir lezislasaun prosesuál penál nian, hanesan temi tuir mai ne’e:


a) Atu haruka halo konjelamentu ba konta bankária hirak ne´ebé iha indísiu fórte ne’ebé hatudu proveitu hirak mai hosi krime ne’ebé prevé tiha ona iha artigu 4.º;

b) Haruka atu la bele uza sasan (ativu) saida deit ne’ebé iha ema ruma nia liman, tahan ona (kustódia) ka sasan ne’ebé iha ema ruma taumatan hela.


4. Wainhira halao funsaun hirak temi tiha ona, Komisaun tenke fó prioridade aas liu ba investiga kazu korrupsaun hirak ne´ebé boot ka komplesu liu.


5. Komisaun bele kaer mós rezime espesiál hirak ne´ebé prevé ona iha Dekretu-Lei nú. 4/2006, loron 1 fulan-Marsu nian , no nú. 2/2007, loron 8 fulan-Marsu nian.


6. Komisaun nia atuasaun hirak ne’ebé la hetan uluk mandatu hosi autoridade judisiáriu kompetente, ba kazu no tuir lei haruka, tenke hetan validasaun hosi autoridade judisiária kompetente iha prazu másimu oras 72 nia laran, tuir pena nulidade (se lae la vale tuir lei).


7. Validasaun tenke husu lalais kedas hosi Ministériu Públiku.


DEFINISAUN KORRUPSAUN


a) Korrupsaun pasiva ba hahalok ne´ebé la tuir lei (ilísitu), tuir termu artigu 292.º Kódigu Penál nian, funsionáriu ida-ne´ebé nia rasik, ka liu hosi ema seluk, ho ninia konsentimentu (hakarak rasik) ka ratifikasaun, husu ka simu, ba nia rasik ka ba ema datoluk, maske nia la merese, vantajen patrimoniál ka la´ós patrimoniál, ka ninia promesa, atu halo buat ruma ka husik hela deit ne´ebé la tuir nia devér kargu nian, maske mósu molok hahusuk (solisitasaun) ka aseitasaun;

b) Korrupsaun pasiva ba hahalok lísitu mak, tuir termu artigu 293.º hosi Kódigu Penál nian, funsionáriu ida-ne´ebé nia rasik, ka liu hosi ema seluk, ho ninia hakarak rasik ka ratifikasaun, husu ka simu, ba nia rasik ka ba ema datoluk, maske nia la merese, vantajen patrimoniál ka la´ós patrimoniál, ka ninia promesa, atu halo buat ruma ka husik hela deit ne´ebé la kontraria ho devér kargu nian, maske molok hahusuk (solisitasaun) ka aseitasaun; no funsionáriu ne´ebé nia rasik ka liu hosi ema seluk, ho ninia konsentimentu (hakarak rasik) ka ratifikasaun, husu ka simu, ba nia rasik ka ba ema datoluk, maske nia la merese, vantajen patrimoniál ka la´ós patrimoniál hosi ema ne´ebé ba nia iha ona, iha hela ka sei iha hakarak makas atu depende ba funsaun públika sira ne’ebé nia halao;

c) Korrupsaun ativa mak, tuir termu artigu 294.º Kódigu Penál nian, ema ida-ne´ebé nia rasik, ka liu hosi ema seluk no ninia konsentimentu ka ratifikasaun, fó ka promete ba funsionáriu ka ba ema seluk ho ninia konsentimentu, vantajen patrimoniál ka la´ós patrimoniál ba funsionáriu ne’ebé la merese, ho intensaun hanesan hatudu tiha ona iha artigu 292.º ka iha artigu 293.º Kódigu Penál nian;

d) Pekulatu, tuir hakerek iha artigu 295.º Kódigu Penál nian, funsionáriu ida-ne´ebé la ho lejitimidade (la tuir lei) fóti ba nia diak rasik ka ema seluk, osan ka sasán ne´ebé bele muda (móvel), públiku ka partikulár ne´ebé entrega ba nia, iha ninia liman, ka nia bele hetan asesu ba tanba ninia funsaun sira;

e) Hana’in an hodi uza (pekulatu uzu), tuir hakerek iha artigu 296.º Kódigu Penál nian, funsionáriu ida-ne´ebé uza ka hosik ema seluk uza ho finalidade hirak ne’ebé la loloos, kareta sira ka sasán móvel sira-ne´ebé ho valór boot (signifikativu), ne´ebé entrega ona ba nia, iha ninia liman ka nia bele hetan asesu ba sasán hirak ne´e tanba razaun ninia funsaun sira, hodi fó ba nia rasik ka ema datoluk, benefísiu ne´ebé la tuir lei (la lajítimu) ka hasusar ema ruma;

f) Abuzu Podér mak, tuir artigu 297.º Kódigu Penál nian, funsionáriu ida-ne´ebé abuza podér sira ka viola devér hirak ne´ebé kait ho ninia funsaun sira, ho intensaun hodi hetan ba nia rasik ka ba ema datoluk, benefísu ne´ebé la tuir lei (la lejítimu) ka hasusar ema seluk;

g) Partisipasaun Ekonómika iha negósiu, iha artigu 299.º Kódigu Penál nian, funsionáriu ne´ebé, tanba razaun halao knaar públiku tenke intervein iha kontratu ka operasaun seluk ka aktividade, no aproveita kondisasun ida ne’e, hodi hetan ba nia ka ba ema datoluk, diretamente ka liu hosi ema seluk, vantajen patrimonial, ka, liu hosi dalan seluk ruma, partisipasaun ekonómika ne’ebé la tuir dalan loloos, ho nune’e hasusar interese públiku sira ne’ebé mak nia tenke administra, fiskaliza no defende ka halao duni;

h) Ajente Públiku, tuir artigu 302.º Kódigu Penál nian, funsionáriu sivil, ajente administrativu, membru fórsa sivíl no polisiál sira nian, nune’e mós ema sira ne´ebé inklui ona iha alinea d), e) no f) no iha nú. 2.º artigu ne´ebé refere ona;

i) Pessoa, ema ida mesak (singulár) ka koletivu (inklui banku sira no instituisaun finanseira sira seluk), no kona-ba ema koletiva ida katak, inklui ninia diretór, administradór no responsável sira;

j) Instalasaun sira inklui sasan hirak iha uma laran, iha liur no buat hirak ne’ebé tau iha neba ka hatutan ba uma ne’e (anexus);

k) Móvel sira inklui, karreta, roo, aviaun/sasemok, no kontentór sira.

Tuir lei ida nee Komissaun iha papel boot rua: prevenssaun no investigasaun. Area rua ne’e importante hotu. Informasaun nebe hakerek antes sub-topiku ida nee koalia kona ba prevensaun liu husi edukasaun no konsientizasaun públiku. Poder investigasaun area ida komplexu no sensitivu nebe ejize kapacidade oioin husi investigador sira. Area nebé iha risku bo’ot. Entaun preciza mos publiku nia kompriensaun no kooperasaun atu garante atividade investigasaun lao tuir kbiit nebe lei haruka.

LIA-FUAN IKUS

Riku soi estadu nian namkari no akumuladu hela iha povu nia le’et no iha orgaun estadu sira. Iha neba iha sasan, iha poder no iha oportunidade. Poder sempre relasiona ho buat ruma hanesan sasan, osan, decizaun politika ka relasaun no iha neba bele halo ema monu ba materialista no sai ganansiozu. Sistema kontrolu no balansu ba poder iha atu halo ida-idak tau-an iha nia fatin ho funsaun nebe atribui ba nia.

Iha sektor privadu akumulasaun sasan, osan no poder namkari iha kompañia sira, iha ajensias produtores bens no servisu (barang dan jasa), ajensias distribudores produtus komersiais, bens no servisu. Povu dala barak sai vitima ba korrupsaun no bele mos sai autor wainhira nia halo parte iha rede ema sira nebe pratika korrupsaun. Ignoransia povu nian bele sai potencia ba manipulasaun nebe ikus mai sai vitima ba korrupsaun. Ne’e duni tenki neon moris no matan moris, hakbiit-an ho forsa moral no hotu-hotu iha papel importante ba prevene no kombate korrupsaun iha Timor-Leste.

Wednesday, November 24, 2010

Korupsaun: Presidente Horta Elogia PM Xanana Gusmao

DILI- Prezidente Republika Jose Ramos Horta fo parabens ba Premeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmao ne’ebe konsege lidera governu hodi hatu’un nivel korupsaun Timor Leste nian maske TL kontinua tama iha linha mean korupsaun.

Horta dehan, kompara ho relatoriu transparensia internasional tinan kotuk, nivel korupsaun TL tu’un ho pontu 9. “ Ne’e pozitivu. Hau hanoin tu’un tanba Parlamentu adopta lei Anti-Korupsaun no forma Komisaun Anti-Korupsaun,” dehan nia ba jornalista sira hafoin fila husi ninia vizita privadu ba Australia, Kuarta, (24/11), iha Aeroportu-Comoro. PR Horta dehan, relatoriu ida ne’e reforsa liu tan relatoriu EITI iha Fulan Juilu 2010 ne’ebe hatete katak TL numeru 1 iha Azia no numeru 3 iha mundu iha transparensia ba jestaun fundu petroleum.

Ida ne’e, tuir nia, hatudu katak governu AMP iha duni komitmentu maka’as ba boa-governasaun. Xefe Estadu ne’e enkoraja nafatin governu ne’ebe lidera husi PM Xanana atu kontinua esforsu a’an hodi bele hetan boa-governasaun.Deputadu husi Bankada PD, Rui Meneses, hatete, nia ladun fiar ba relatoriu Transparensia Internasional tanba la iha baze ne’ebe forti. Nia dehan, ema internasional sira gosta buka deit failansu husi nasaun ida hodi foti ida ne’e sai kestaun bo’ot. Deputadu Bankada KOTA, Manuel Tilman dehan, maske TL sei mantein iha linha mean korupsaun, maibe poin TL tu’un. Ida ne’e, tuir Tilman, tanba intermus de lei no infra-estrutura legais Timor Leste avansa maka’as duni maske iha prosesu prevensaun no investigasaun seidauk lao.

Bazeia ba Relatoriu Transparensia Internasional hatudu katak Timor Leste kontinua mantein pozisaun nudar nasaun koruptu iha mundu. Relatoriu ne’e anunsia katak TL iha kestaun korupsaun tama iha rangking 127 iha mundu no iha rangking 24 iha reziaun Azia Pasifiku ho score 2.5. Iha relatoriu ne’e nasaun ne’ebe hetan rangkin korupsaun kiik liu iha reziaun Azia Pasifiku mak Nova Zelandia no Singapura tama iha rangking premeiru ho score 9.3, Australia iha rangking 3 (8) ho score 8.7, Hongkong iha rangking 4 (iha mundu rangking 13) ho score 8.4, Japaun iha rangking 5 (17) ho score 7.8, Malayzia iha rangking 11 (56) ho score 4.4, China iha rangking 14 (78) ho score 3.5 no Indonesia iha rangking 20 (110) ho score 2.8. Rangking ikus liu iha nasaun sira hanesan Kambodia, Laos ho Papua New Guinea iha rangking 30 (154) ho score 2.1, no Afganistan ho Myanmark iha rangking 33 (176).

Nasaun ne’ebe tama iha linha verde ho 2.8% mak Denmark, New Zealand, Singapore, Finland no Sweden.

Jorgino Santos (STL: Kuarta, 24 Novembru 2010 - 16:35:27 OTL )

Tuesday, November 23, 2010

Korupsaun: Tuir TI RDTL La Do'ok Husi Pais Koruptor Aktivu

DILI - Bazeia ba Relatoriu Transparensia Internasional, hatudu katak Timor Leste kontinua mantein pozisaun nudar nasaun koruptu iha mundu.

Relatoriu ne’e anunsia katak TL iha kestaun korupsaun tama iha rangking 127 iha mundu no iha rangking 24 iha reziaun Azia Pasifiku ho score 2.5. Iha relatoriu ne’e nasaun ne’ebe hetan rangkin korupsaun kiik liu iha reziaun Azia Pasifiku mak Nova Zelandia no Singapura tama iha rangking premeiru ho score 9.3, Australia iha rangking 3 (8) ho score 8.7, Hongkong iha rangking 4 (iha mundu rangking 13) ho score 8.4, Japaun iha rangking 5 (17) ho score 7.8, Malayzia iha rangking 11 (56) ho score 4.4, China iha rangking 14 (78) ho score 3.5 no Indonesia iha rangking 20 (110) ho score 2.8. Rangking ikus liu iha nasaun sira hanesan Kambodia, Laos ho Papua New Guinea iha rangking 30 (154) ho score 2.1, no Afganistan ho Myanmark iha rangking 33 (176).

Iha relatoriu ne’e nasaun hirak ne’ebe tama linha mean ba korupsaun ho 35.3% mak Zambia, Algeria, Argentina, Kazakhstan, Moldova, Senegal, Benin, Bolivia, Gabon, Indonesia, Kosovo, Solomon, Islands, Ethiopia, Guyana, Mali, Mongolia, Mozambique, Tanzania, Vietnam, Armenia, Eritreamadagascar, Niger, Belarus, Ecuador, Lebanon, Nicaragua, Syria, Timor-Leste, Uganda, Azerbaijan, Bangladesh, Honduras, Nigeria Philippines, Sierra, Leone, Togo, Ukraine, Zimbabwe, Maldives, Mauritania, Pakistan, Cameroon, Côte D´Ivoire, Haiti, Iran, Libya, Nepal, Paraguay, Yemen, Cambodia, Central African, Republic Comoros, Congo-Brazzaville, Guinea-Bissau, Kenya, Laos, Papua New Guinea, Russia, Tajikistan, Democratic Republic Of The Congo, Guinea, Kyrgyzstan No Venezuela.

Nasaun ne’ebe tama iha linha verde ho 2.8% mak Denmark, New Zealand, Singapore, Finland no Sweden. Organizasaun Naun-Govermental Lalenok ba Ema Hotu ne’ebe halao lansamentu ba relatoriu ne’e hatete katak, relatoriu ne’e tanba governu kontinua la hatudu ninia transparensia. Direitur LABEH, Cristopher Henry Samson, fo kritika maka’as ba transparansia governu AMP durante preparasaun ba OJE 2011. Tuir Cristopher, tempu to’o ona atu governu nakloke liu tan hodi publiku orsamentu ne’ebe sira planeia ba tinan ida. “Povu ne’ebe hetan benefisiu husi orsamentu ne’e lahatene buat ida, lolos governu tenki nakloke hodi fo oportunidade mos ba povu atu koalia konaba orsamentu ne’e,” deklara nia durante lansamentu Open Budget Survey 2010, Tersa, (23/11), iha Edifisiu LABEH-Dili.

Iha fatin hanesan, membru ONG Lao Hamutuk, Charles, hatete, maske ninia parte iha preokupasuan bo’ot atu akompania OJE 2011, maibe hetan difikuldade tanba to’o ohin loron husi parte Ministeriu Financas seidauk intrega kopia OJE ne’e ba sosiadade sivil sira. Nia dehan, Lao Hamutuk preokupa mos ho verba orsamentu ne’ebe governu tau iha OJE 2011 ba institusaun ne’ebe seidauk estabelese.

Jorgino Santos (source STL: Tersa, 23 Novembru 2010 - 16:34:05 OTL)

Friday, November 19, 2010

Presidente Republica Ramos Horta esta contente com KAK

DILI- Prezidente Republika, Jose Ramos Horta orguilu ho mudansa Komisaun Anti-Korupsaun (KAK) ne’ebe komesa ona analiza kazu Korupsaun, Koluzaun no Nepotizmu.

PR Horta liu husi inkontru ho lideransa KAK enkoraza komisaun ne’e atu bele servisu diak liu tan hodi nune’e bele hetan rezultadu pozitivu ruma. Horta kontinua hatudu ninia konfiansa ba KAK atu bele detekta koruptor sira hodi ba hatan iha tribunal.

Komisariu KAK Aderito de Jesus Soares ne’ebe akompania husi Adjuntu Komisariu nain 2, informa katak, KAK hahu analiza informasaun ba kazu korupsaun lubuk ida ne’ebe tama hafoin KAK ejisti. Nia dehan, durante ne’e ninia parte simu informasaun korupsaun barak, nune’e sira hahu dadauk kumpila informasaun hirak ne’e. “Ita hahu dadauk ona premeira faze investigasaun, premeiva faze ne’e ita bolu kompilasaun informasaun no analiza kazu ne’ebe tama durante ne’e,” deklara Aderito ba jornalista sira, Kinta, (18/11), hafoin inkontru ho PR Horta, iha Palacio Prezidensial-Dili.

Ba total kazu ne’ebe tama, Komisariu KAK ne’e lakohi temi no husu deit ba publiku atu pasensia hodi hein to’o KAK hahu bo’ok kazu sira ne’e. Aderito dehan, KAK hahu halo kumpilasaun ba kazu korupsaun ne’ebe tama husi tinan 2009 to’o agora.“Hau lakohi mensiona kazu hira, maibe atu hatete deit premeira vaze investigasaun ita hahu oras ne’e dadauk,” nia hatete.Hatan ba kazu ne’e karik involve membru governu balun, Aderito hatan deit katak ninia parte seidauk bele anunsia kazu saida no sese mak involve. Konaba inkontru ho PR Horta, Komisariu KAK ne’e dehan, atu update deit informasaun no mudansa ne’ebe KAK halao ona to’o agora. Iha fatin ketak, Deputadu husi bankada ASDT, Alberto da Silva, dehan katak, importante tebes ba KAK atu hahu ona bo’ok a’an nune’e bele hatudu ba publiku katak sira iha komitmentu duni atu kombate korupsaun.

Nia dehan, KAK tenki halo duni kumpilasaun ba informasaun no kazu korupsaun nune’e bele diversifika kazu ne’ebe prioridade no importante atu investiga lalais iha tempu badak.Alberto espera KAK sei servisu lalais liu tan hodi bele lori ona koruptor balun ba tribunal. Deputadu ne’e husu mos ba KAK atu labele hare deit kazu korupsaun ne’ebe akontese iha governasaun AMP, maibe tenki mos hare korupsaun ne’ebe akontese iha governasaun anterior. Jorgino Santos

Fonte: STL

Saturday, November 6, 2010

Posição do país quanto à corrupção melhorou, graças às reformas do Governo - Porta-voz

Díli, 05 nov (Lusa) - O secretário de Estado do Conselho de Ministros de Timor-Leste, Ágio Pereira, salientou hoje que o Índice de Perceção de Corrupção (IPC), pelo qual Timor-Leste sobe 19 posições, "é o primeiro a refletir as reformas anti-corrupção do Governo".

O Índice de Perceção de Corrupção (IPC) recentemente divulgado pela Transparência Internacional mostra que Timor-Leste subiu 19 posições na classificação, passando de 146.º no IPC de 2009 para 127.º no IPC de 2010.

Em comunicado, o secretário de Estado referiu que "o IPC de 2010 é o primeiro a capturar o impacto da agenda reformista do Governo de Xanana Gusmão", já que o anterior tinha por base dados desatualizados, compilados a partir de fontes que incluíam o Banco Asiático de Desenvolvimento (2008), a Global Risk Services, o Banco Mundial (2008) e o Fórum Económico Mundial (2008/2009).

"O principal para nós é a identificação e a prossecução do combate a práticas concretas de corrupção por parte das nossas autoridades fortes e independentes, assim como a consolidação das estruturas e processos que limitam as possibilidades de corrupção e encorajam um nível elevado de conduta profissional. O Governo agiu com determinação nestas matérias", comentou.

Ágio Pereira diz esperar que os próximos índices continuem a mostrar uma tendência positiva, "refletindo as melhorias conseguidas pelas políticas e pela agenda nacional do Governo, as quais visam implementar reformas importantes para fortalecer as instituições do Estado, profissionalizar a função pública, aumentar a transparência na Gestão das Finanças Públicas egarantir boa governação".

Entre as melhorias introduzidas durante a governação de Xanana Gusmão, Agio Pereira refere a criação da Comissão Anti-Corrupção, com autoridade ampla para investigar casos de corrupção e levá-los a tribunal, bem como para conduzir programas de educação e de sensibilização ao público.

"Colocando a nação na vanguarda da melhor prática no setor petrolífero, o Governo de Xanana Gusmão anunciou em julho que Timor-Leste era apenas o terceiro país em todo o mundo a receber o estatuto de conformidade total da Iniciativa de Transparência das Indústrias Extrativas (ITIE), o mecanismo internacional de fiscalização que visa garantir transparência e responsabilização em nações ricas em recursos", destaca.

A Comissão da Função Pública, órgão independente estabelecido em 2009, é igualmente relevada como garante da integridade da Função Pública, exercendo a sua responsabilidade "para assegurar um setor público apartidário, imparcial e baseado no mérito, com um código de conduta claro e provisões para recursos disciplinares".

O porta-voz do Governo observa ainda que, em colaboração com o Banco Mundial, ao nível das Finanças Públicas, foi criado um sistema de equilíbrio de poderes "que assegura que todas as despesas orçamentais do Estado são qualificadas de forma independente, com os respetivos relatórios de auditores a serem submetidos ao Parlamento Nacional".

Para desencorajar a corrupção, foi ainda reforçado o sistema de Justiça, segundo Ágio Pereira, com o Orçamento de 2010 a possibilitar a duplicação do número de juízes, procuradores e defensores públicos, sendo igualmente aprovado o quadro legal que define as condições para os agentes judiciais.

MSO.

Lusa/Fim
05 de Novembro de 2010
19:02

Thursday, November 4, 2010

Timor-Leste’s ranking in Transparency International’s Corruption Perception Index leaps 19 countries as newer data is utilized

Transparency International’s recently released Corruption Perception Index (CPI) reports Timor-Leste has improved 19 places in country rankings from 146 in the 2009 CPI to 127 in the 2010 CPI. The 2010 CPI is the first to capture the impact of the Xanana Gusmão Government’s reformist agenda.

Last year’s 2009 CPI was compiled from sources which included the Asian Development Bank (2008), Global Risk Services, the World Bank (2008) and the World Economic Forum (2008/2009); assessing prior data not indicative of the reforms of the Xanana Gusmão Government.

It is expected subsequent CPI indices will continue in an upward trend, with improvements reflecting the Gusmao Government’s policies and national agenda; implimenting major reforms to strengthen the institutions of the state, professionalize the civil service, increase transparency in Public Finance Management and ensure good governance.

Playing a significant role in ensuring the integrity of the Civil Service, the Civil Service Commission, an independent body established in 2009, is now exercising it’s responsibility to ensure a politically neutral, impartial and merit based Public Sector with a clear code of conduct and provisions for disciplinary recourse.

The Gusmão Government has been resolute within its’ mandate to establish a comprehensive authority to counter corruption. The Anti Corruption Commission is now established with a broad authority to investigate and pursue criminal investigations into corruption offences as set out in the criminal code and conduct education and public outreach programs.

Placing the nation at the forefront of best practice in the petroleum sector, in July, the Xanana Gusmão Government announced that Timor-Leste was only the third country in the world to be granted full compliance status by the Extractive Industries Transparency Initiative (EITI), the international oversight mechanism to ensure transparency and accountability in resource rich nations.

Reforms to Public Financial Management in tandem with the World Bank have put the first legally compliant system in place in accordance with the Budget and Financial Management Regulation Section 39.1. Checks and balances now ensure all State budget expenditure is qualified independently; with auditors reports submitted to National Parliament.

A stronger justice system is vital to discourage corruption. In its’ recently released Human Rights Report on Timor-Leste titled “Facing the Future” the United Nations identified a number of significant improvements made in strengthening the justice sector. The report noted advances including the establishment of new training programs, an increase in personnel within the sector, improvements to rural facilities and the passage of domestic violence legislation. The 2010 budget cleared the way to double the number of judicial actors (judges, prosecutors and public defenders) and simultaneously the legal framework setting the conditions for the judicial actors was approved. After the release of the Fourth Human Rights Report on East Timor, the United Nations cited Timor-Leste now as having the potential to be a regional and global human rights leader.

Secretary of State Pereira noted “We welcome the improvement in Timor-Leste’s ranking in the Corruption Perception Index and consider this 2010 report to be the first to begin to reflect the anti corruption reforms of the Gusmao Government. However what matters to us is the identification and prosecution of actual practices of corruption by our strong and independent authorities and the consolidation of structures and processes that limit opportunities for corruption whilst encouraging a high standard of professional conduct. In these matters this Government has acted with determination.”ENDS

November 5, 2010
Díli, Timor-Leste

Ágio Pereira - The Secretary of State for the Council of Ministers and Official Spokesperson for the Government of Timor-Leste Ágio Pereira +670 723 0011 Correio electrónico: agio.pereira@cdm.gov.tl ou govtlmedia@gmail.com Portal electrónico: www.timor-leste.gov.tl

Wednesday, November 3, 2010

Corruption will grow up in future: UNMIT’s Nielsen

Dili -(DN, 29/10/10) Deputy UN Secretary General’s Special Representative, Finn Rieske Nielsen said corruption would grow up in future, as the capital development totally US $ 64 million was added to US $ 800 million, yet the development was not going well.

Dili- (TP, 29/10/10) President of Public Service Commission (KFP), Liborio Pereira said the six of the Prime Minister’s office staffs who were suspected of being engaged in abuse of power and maladministration were now in the process of inquiry.
Source: timornewsline.com

Wednesday, October 20, 2010

PSD Husu Investigasaun Ba Prokuradora Jeral Republika, Dra. Ana Pessoa Pinto

http://forum-haksesuk.blogspot.com/2010/10/psd-husu-investigasaun-ba-prokuradora.html

Investigasaun ba Prokuradora Jeral Republika, Dra. Ana Pessoa Pinto

Lia uluk

Molok atu hahu halo deklarasaun iha uma fukun Parlamentu Nasional (PN), ne´ebe tuir rejimentu PN, kada deputadu iha direitu halo deklarasaun política, konaba asuntus sira ne´ebe maka ba interese publiku. Hili deklarasaun política konaba: Investigasaun ba Prokudara Jeral Republika (PJR), Dra. Ana Pessoa Pinto. Uluk nanain, hakarak koloka uluk kestaun sira hanesan tuir mai ne´e: Tamba saida? No bazeia ba saida? Mai halo deklarasaun politika ida ne´e.

Tamba saida

I. Kazu VPM JLG + MNE ZAC

Procesu ne´ebe maka envolve membrus Governus nain rua (2), Vice Primeiru-Ministru (VPM) José Luis Guterres (JLG) no Ministru Negocius Estranjeiru (MNE) Zacarias Albano da Costa (ZAC), Prokuradora Jeral Republika (PJR), Dra. Ana Pessoa Pinto, konfundi ninia knar nudar PJR ho ninia ligasaun política partidaria. Kazu konkretu, nudar Ministerio Publiku (MP) deduz akuzasaun no mos bele halo kondenasaun ba arguidus sira.Tamba ne´e maka PJR, Dra. Ana Pessoa Pinto, haruka karta ba Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, iha loron 30, fulan Agusto, tinan 2010, notifika no husu atu Xefi Governu atu ”«Suspende membrus governu nain 2 ne´e»”.

Tamba kahur justisa hodi justifica ba interese poder política, iha aktu ne´e, Dra. Ana Pessoa Pinto nudar PJR komete erros barak, Maibe hakarak fahe ba buat Tolú (3) deit:

1. Abuzu ba poder

Tuir knar Ministeriu Publiku (MP) maka konduz procesu investigasaun to´o deduz akuzasaun. Procesu haruka ba Tribunal tuir Kodiku Procesu Penal (KPP) Timor-Leste nian, iha ninia artigu 239, knar tomak ba avalia kasu iha meritu no argumentus fundada ka infundade, juizo procesu maka hola decisaun ikus. Kasu iha meritu no fundada hafoin notifika ba arguidus sira. Kasu ne´e membrus governu nain rua (2) VPM JLG no ZAC MNE, hasai sira nia imunidade tuir Konstituisaun RDTL iha artigu 113º.

2. Fraude hasouru PM

Liu husi karta ne´ebe maka Dra. Ana Pessoa Pinto haruka ba Xefi Governu, ho intensaun tentativa fraude hasoru PM Kay Rala Xanana Gusmão. Aproveita ambiente politika ne´ebe maka Governu AMP infrenta, buka atu kria “«Chaos»” ba governasaun ne´ebe lidera husi PM Kay Rala Xanana Gusmão.

3. Fahe Akuzasaun MP nia iha Komisaun A Parlamentu Nasional (PN)

Dra. Ana Pessoa Pinto, nudar PJR, kunfundi ninia servisu fatin uluk nudar Deputada iha Parlamentu Nasional (PN) no servisu fatin oras ne´e dadaun kaer knar nudar Prokuradora Jeral Republika (PJR), hodi fahe Akuzasaun Ministeriu Publiku (MP) nian ba Prezidente Komisaun A, Dra. Fernanda Borges.Atu ida ne´e hatudu momos katak Dra. Ana Pessoa Pinto, uja justisa hodi atinji ba objektivu politiku maka joga adversarius politikus sira, hahu dadaun ona ho VPM JLG no MNE ZAC. Se maka sei atinji tan?

II. Korupsaun, Má-administrasaun no inrequecimentu ilicita

1.Halo Kartaun eleitoral iha tinan 2006

Halao kartaun eleitoral ho montante bot, total US$ 1,113 mill, liu husi Single Source, hatudu ba kompania VIP Computer. Procesu kontra Lei Aprovisionamentu ne´ebe centralizadu iha Ministeriu Planeamentu no Finansas (MPF). Atus no pratika sira ne´e hatudu momos katak eis-Ministra Estatal (ME) no aktual Prokuradora Jeral Republika (PJR), Dra. Ana Pessoa Pinto, pratika korupsaun, Má-administrasaun no inrequecimentu ilicita.

2. Jeradour

Sosa jerador total 52 unidades, liu husi single Source, ba kompania ida naran Digital Printing. Ironia maka ne´e: unidade jeradour ida iha Dili, baratu liu, ho foli US$800 no unidade jeradour ida iha Surabaya, folin US$3,200.

Iha kasu ne´e Eis-Ministra Estatal (ME) no Prokuradora Jeral Republika (PJR), Dra. Ana Pessoa Pinto, pratika Korupsaun, Má-Administrasaun no inrequecimentu ilicitu.

Bazeia ba saida

III. Baze legal ba investigasuan

1. Tuir Kodiku Procesu Penal (KPP) iha artigu 12, lina a) koalia konaba: ”kompete ba seksaun kriminal husi Supremu Tribunal Justisa, tuir materia kriminal: julga procesus krimis kometidus husi juizes husi supremu tribunal Justisa, PJR no ajentes husi Ministeriu Publiku ne´ebe halao sira nia knar iha Tribunal”. Tamba Timor-Leste seidauk estabelece Supremo Tribunal Justisa (STJ), neduni procesu hotu-hotu haruka ba Tribunal Rekursus.

2. Estatuto Ministeriu Publiku (EMP), Artigu 42º ,lina 3), ”inqueritu ba Prokurador Jeral Republika (PJR) no Adjuntus PJR”. Surpremu Tribunal Justiça (STJ) halo investigasaun ba PJR, Dra. Ana Pessoa Pinto. Tamba Timor-Leste seidauk estabelece STJ, neduni Tribunal ne´ebe iha liu kompetencia maka Tribunal Rekursus (TR).

Tamba ne´e liu husi Uma Fukun Parlamentu Nasional (PN) husu atu:

1. Bazeia ba KPP, artigu 12º, Supremo Tribunal Justisa (STJ), tamba seidauk estabelece iha Timor-Leste, tuir Konstituisaun RDTL, Tribunal Rekursus (TR) nudar Tribunal ne´ebe ás liu iha Sistema Judicial Timor-Leste nian atu investiga ba PJR, Dra. Ana Pessoa Pinto.

2. Tuir Estatuto Ministeriu Publiku (MP ) rasik, iha artigu 42º, lina 3), Dra. Ana Pessoa Pinto nudar PJR, submete ba investigasaun ne´ebe sei halao husi STJ ka TR.

3. Iha indikasaun ba abuzo poder no pratika korupsaun, má-administrasaun no inrequecimentu ilicitu, iha konecimentu oficiosa. Supremo Tribunal Justisa (STJ) iha dever averigua krimi ne´ebe iha indikasaun ba abuzo poder, pratika korupsaun, má-administrasaun no inrequecimentu ilicitu husi PJR.

4. Tamba krimi publiku, STJ ka Tribunal Rekursus (TR) la priciza tan hein queiza hodi ba halo investigasaun, krimi ne´e iha ona konecimentu publiku.

5. Atu facilita procesu investigasaun, diak liu PJR, Dra. Ana Pessoa Pinto, mos hasai ninia Imunidade nudar detentor ba kargu iha orgaun soberania ida, atu nune´e bele submete ba investigassaun, husi sorin ida. Husi sorin seluk, facilita ba investigasaun rasik!

Parlamentu Nasional, 19.10.2010!Deklarasaun Polítika, Deputadu Ermes Barros, PSD. Asuntu: Investigasaun ba Prokuradora Jeral Republika, Dra. Ana Pessoa Pinto
cit in: FORUM HAKSESUK @ 7:03 PM e-mail: fhaksesuk@gmail.com

Monday, October 18, 2010

Sosa Jerador, Iha Indikasaun Korupsaun, Administrasaun Ladiak no Halo Riku-an Iha Ministeriu Estatal, Ana Pessoa Nia Ukun

*) DEKLARASAUN POLITIKA

Exelencia Presidente Parlamento Nacional, Fernando Lasama de Araujo, Elustrismo Deputados PN, Povo Doben Timor Leste no media tomak maka akompana hela DEBATES

Kombate Korupsaun nudar interese nacional, ba moris diak povo no dezemvolvemento Nacional Estado RDTL.

Fulan ida ne’e Timor-leste, marka istoria foun, no naroman atu fo konfiansa ba povo rai ida ne’e, atu responde fenomena social, nebe halo trauma povo, lia fuan ou hahalok korupsaun, que durante ne’e subar hela iha ukun nain sira nia let, no justisa só ba ema kiik deit (justisa sem equelibru).

Maibe ho Kaso Dr. Jose Luis no Dr. Zakarias nian loke dalan foun ba justisa, hodi garante povo nia konfiansa, (maibe ita kaer nafatin Azas Praduga ta bersalah ka perjunccao de inocencia).

Ho nune hau hakarak fo lembra fila fali ba Makaer Justisa sira hodi tetu no hare fila fali kaso anterior iha Ministerio Estatal no Ministerio Planeamentu no Finansas nian nebe’e que usa osan la tuir regras normal kontra Lei (abuso ba poder).

Proceso Sosa Geradour 52 unidade iha tinan 2006, iha Ministerio Estatal no Ministerio Planeamentu no Financas Governor anterior nia tempo, nebe’e usa osan povo nian la tuir procedemento legal aprovisionamento centralisado.

Iha procesu ne Ministerio Estatal ho Ministerio Planeamentu no Financas la halo tuir procedemento legal, tuir lei apovisionamento nebe mak estabelece, maibe Ministra estatal ho Ministerio Planeamentu no Finansas, la halo Tender maibe halo single Source/Indika deit Companhia DIGITAL PRINTER maka hetan projekto ne’e.At Liu tan Kompania nebe’e maka hetan Single Source, no iha proceso ne’e iha espekulasaun ba preco/manipulasaun preco per unidade lolos ho folin $. 800, maibe sira hasae preso ka foli to’o $ 3.200/Unidade.

Justifikasaun ba perjuizu (Kerugian Negara) nebe maka halo husi Ministerio rua ne que usa sala osan povo nian hamutuk $. 124.800 dolar Americano. Ida ne hatudo momos mai ita katak iha duni:

  • Ma administrasaun iha Ministerio Estatal no Ministerio Financas governo anterior;
  • Iha indikasaun forte ba Korupsaun no abuzos de poder;
  • Enrekesimento elicito, nudar krime halo riku an ho povo nia osan.
.
Tamba tuir Rekomendasaun PDHJ nia relatori nebe’e maka submete ba Prokurador, hateten momos, katak iha indisiu forte mal administrasaun, abusu ba poder husi ministerio Estatal ho Ministerio Planeamentu no Financas, tamba sa mak PGR sedauk halo proceso investigasaun ba kaso ne ? karik arquivo tiha ka akusasaun haruka ona ba Tribunal.Ohin hau nudar Deputado Parlamento Nacional hakarak, questiona fila fali no hakarak husu fila fali KASU refere liu hosi Plenaria Parlamento Nacional, atu hatene andamento kaso ne to’o ona iha nebe?

Indikasaun forte ba indisius ABUZO DE PODER

Karik justisa nebe’e maka justo halo ba Vice PM ho Ministro Negosio Estrangeiro, nebe’e maka PGR haruka ba Tribunal,no husu suspensaun husi sira nia kargo nudar membro do Governo hudi ba hatan akusasaun PGR nian iha Tribunal, hau aseita totalmente nudar sidadaun Timor oan tenque hakruk ba lei no kumpre lei.Maibe mosu perguntas, tamba sa no nusa, maka membro governo nain rua ne deit maka hetan AKUSASAUN, maibe membro Governo anterior nian sira ne’e sidauk hetan akusaun hosi PGR, masque iha ona kasu balu tama uluk liu kaso Dr. Jose Luis Guterres ho Dr. Zakarias A. da Costa nian.Ka ida ne mak justissa justo, que agora lao iha Timor- Leste? Ou tamba PGR la bele halo akusasaun/Akusa nia colega membro governo anterior, hudi hili no processo uluk nia adversario do que nia colega sira?KomklusaunBaseia ba factos sira iha leten, maka hau ou Bancada CNRT, concidera katak:

  • Justisa iha Timor-Leste sei la lao tuir ona prinsipio Estado Direito no Demokratiko;
  • Odio no vingansa maka sei justifika justisa iha rai ida ne’e;
  • Komitmento Kombate Korupsaun sai hanesan slogam deit.

Injustisa nebe’e mosu dadun iha Timor-Leste tamba inkompetencia, inkapacidade husi hahalok PGR nian, sai nudar obstakul no desafio ba estado de Direito demokratiko, ninia soberano!

Parlamentu Nasional, 18.10.2010!)

* DEKLARASAUN POLITIKA, Natalino dos Santos, CNRT
publicada por FORUM HAKSESUK @ 4:32 PM e-mail: fhaksesuk@gmail.com

Friday, October 15, 2010

Adérito de Jesus optimista quanto à CAC

15 de Outubro de 2010

O Presidente da Comissão Anti-Corrupção (CAC) , Adérito de Jesus, afirmou ontem no Parlamento Nacional que espera num curto espaço de tempo ter a CAC a funcionar em pleno, liderando a investigação dos casos de corrupção.

Para o efeito foram contratados 10 investigadores que vão tomar posse em Novembro e assim dar resposta às expectactivas dos cidadãos que procuram que as situações irregulares sejam analisadas.

No entanto, a deputada da Bancada do PUN, Fernanda Borges, defendeu na sessão parlamentar, que a CAC é ainda muito recente e para executar um bom serviço precisa de tempo para consolidar uma boa estrutura e sistema de trabalho.

www.sapo.tl

Monday, October 11, 2010

CNRT Akusa Ana Pessoa, Nudar Ministra Estatal, Envolve Kazu Korupsaun, Ma-administrasaun no Inrekesimentu ilicita

Husi Deputado Natalino dos Santos, CNRT.

Exmo. Presidente Parlamento Nacional, Fernando Lasama de Araujo, Ilustres Deputadus no Povo Timor-Leste ne’ebe akompana plenariu ne’e liu husi Média.

Ohin hau hakarak kongratula Governo AMP, nebe Lidera hosi PM Kai Rala Xanana Gusmao, AMP iha duni Vontate diak, iha komitmento ba kombate korupsaun, tamba Korupsaun AMP koncidera hanesan krime extra Ordinari ou moras at ida que tenque hamos, se lae nia konsequensi povo kiik sira mak terus no dezemvolvimento estado RDTL sei la avansa, ho nune iha tempo badak Governo AMP liu hisi PM sei halo Suspensaun ba Membro Governo Amp nian hodi ba hatan iha Tribunal, ba alegasaun nebe refere ba membro Governo sira hetan alegasaun halo korupsaun.Maibe hau laran Triste, tamba justisa ne’ebe que la justo praktika husi makaer Justisa sira, hodi halo injustisa, hodi atingi sira nia objektivo vingansa politik passado nian.Ho nune hau hakarak fo lembra fila fali ba Makaer Justisa sira hodi tetu no hare fila fali kasu anterior iha Ministerio Estatal nian, ne’ebe que usa osan la tuir regras normal kontra Lei (abuso de poder).

Proceso Sosa Komputador ba halo kartaun eleitoral, ho Valor $ 1.113 miloes dolar americano iha tinan 2006, nebe osan povo nian hetan aprovasaun husi representante povo iha uma fukun parlamento nasional, nebe que Ministerio Estatal uluk lidera husi Dra. Ana Pessoa Pinto.Iha proceso ne Ministerio Estatal, la halo tuir procedemento legal, tuir lei apovisionamento ne’ebe mak estabelece ona katak buat hotu liu husi tender, maibe Ministra Estatal halo single Source, e Companhia ne’e hatudo deit husi Ministerio Estatal ho naran Companhia: VIP Computer.

Objectivo halo single source ne, atu halo produsaun ba Kartaun Eleitoral, tamba iha elesaun ba Presidencial no Parlamentar, tempo la tó atu loke tender, maibe razaun ne’e la forte hodi viola tiha lei no regras aprovisionamento estabelece no sistema centralisado, maibe ita hare fali katak iha eleisaun 2007, kada votante sira ba vota, sei utiliza hela Kartao Eleitoral tuan, Passaporte, Certidaun Baptismo no certdao RDTL hodi ba vota.

At Liu tan Compania nebe maka hetan Single Source, la iha licenca no registo iha Timor Leste.Faktos rua iha leten, Lei la fo dalan ba halo Single Source, no Companhia refere la iha legalidae ba nia existencia iha Timor Leste (companhia ne la registo).

Ida ne hatudo momos katak, iha duni indikasaun forte Korupsaun iha Ministerio Estatal governo anterior nia tempo.

Kasu ne hetan alegasaun no mos iha publico, liu-liu media masa, Kasu ne Korupsaun no Krime tamba sa maka Ministerio Publiku to’o agora seidauk halo investigasaun ba kasu ne’e, ho nune hau hakarak hatene proceso ne’e to’o ona iha nebe, karik arquivo tiha, ka kasu ne’e hetan ona julgamento ou sei iha hela gaveta Tribunal nian.Tamba tuir rekomendasaun PDHJ nia relatori nebe maka submete ba Prockurado Geral Republika, hatete momos, katak iha indisiu forte mal administrasaun, abusu de poder,krimi inrequecimentu ilicitu husi ministerio Estatal no PGR rasik haruka ona processo ne’e ba ona Tribunal Recurso atu halo julgamento.

Ohin hau nudar Deputado Parlamento Nacional hakarak, questiona fila fali no hakarak husu fila fali KASU refere liu hosi Plenaria Parlamento Nacional, atu hatene andamento kasu ne’e to’o ona iha nebe?

Hare ba injustisa nebe iha instituisaun makaer justisa sira, hau pesemis, embora governo iha vontade diak, maibe injustisa sei taka dalan ba komitmento Kombate Korupsaun, tamba elementos balu iha instituisaun nia laran involve mos iha praktek Korupsaun wain hira sei kaer knar nudar membro do Governo.

Se karik injustisa nebe’e maka halao dadaun iha instituisaun makaer justisa sira, hau liga ba kasu, Vice PM José Luis Guterres , nian nebe maka agora dadaun manas no sai komsumu politik ba politikos sira, hodi julga Dr. Jose Luis Guterres “LUGO” Eis- Chefe Delegasaun Fretilin iha Frente Diplomatik iha tempo Luta ba Libertasaun, konsidera hanesan presequisaun politik hosi ema nebe maka iha vingansa Politik ho oportunidade kaer poder balu iha justisa, hodi halo tan abuso ba Poder.

Indikasaun forte ba indisius ABUZO DE PODER

Kazu Dr. Jose Luis”Lugu”, hatudo mo-mos ba ita hotu, oinsa Autoridade judisiaria ida (orgaun autonoma) nudar PGR, Dra. Ana Pessoa, hatudo indikasaun forte ba indisius ba abuzo de poder no tenta halo fraude hasoru Sr. Xanana Gusmao nudar PM IV Governo Konstitusional.

Husi kronologia kazu Jose Luis ho Zakarias Albano da Costa, ne be hetan akusasaun husi PGR ba krime abuzo poder no enriksemento iligitu (memparkaya diri secara tidak sah), hatudu, mo-mos iha presequesaun politika no vingansa politik pasado no tentativa ho meus oin-oin hodi sobu governo AMP nebe Xanana maka lidera hela.Faktus : indikasaun katak, ema nebe tuir los hetan mos akusasaun, hanesan:

Sra. Eix Vice Ministra Negosio Estrangeiro ADALGIJA MAGNO

Sra. Eix Ministra Financas MADALENA VOAVIDA naran sira ne latama mos hanesan Acusadus, iha lista akusasaun hasoru Dr. Jose Luis, Dr. ZaCaris A. da Costa no sira esklui tiha sira seluk.

Faktus iha leten, hau koncidera tendensia politika no presequisaun nebe halo hasoru membro governo AMP, laos deit presequisaun maibe atliu senhora Procuradora Geral da Republika tenta hatudu indikasaun ho indisius forte ba ABUZA rasik nia Poder nudar PGR, ho dalan haruka karta notificasaun ida ba PM Xanana Gusmao hodi husu atu SUSPENDE ona membro Governo nain 2 nebe hetan akusasaun husi PGR, processo nebe Sra. PGR ho nia instituisaun rasik halo praktek lor-loron, hatene nia procedimento:

Katak akusasaun ida só bele konsidera definitivu wainhira respeita procedemento iha kodigo ba Processo Penal Timor- Leste nian, liu-liu artigo 239, so Juiz kompetente/Juis do Processo nebe avalia tiha lai kazu ida maka bele determina, se kazu ne iha fundamentus forte atu simu nudar akusasaun definitivu, maibe saida maka akontece iha kazu Vice PM, maka Sra. Procuradora Geral tenta bosok/halo fraude ba PM Xanana, nebe nia koncidera la konece sistema justisa Timor-Leste, aproveita situasaun deskonesimento ida ne’e, husu la lais atu PM Xanana suspende membro Governo nain rua ne’e, ho nune ita bele hare ona oinsa skenario politizasaun nebe tama ba ona instituisaun judisiaria nia laran, ho objektivo lori “chaos” ba governasaun Xanana Gusmao, mos dezastre ba estado RDTL.

Faktos ida tan katak Dra. Ana Pessoa, hatudo mos nudar PGR, halo tan abuzu b poder hodi halimar politika, no nonok haruka tan akusasaun Dr. Jose Luis Guterres no Dr. ZaCarias A. da Costa nian ba Presidente Komissaun A Parlamento Nacional, Dra. Fernanda Borges. Ida ne’e faktos konkreta hatudu mo-mos presequisaun politika nebe Dra. Ana Pessoa halo ba ninia adversario politika, Vice PM no MNE.

Baseia ba faktos iha leten, tuir Kodigo Processo Penal artigo 12, Supremo Tribunal Justisa (STJ) maka iha kompetencia atu hahu loke inquerito kriminal hasoru PGR, Tribunal Recurso nudar Tribunal ás liu iha Timor-Leste bele halao knar nudar STJ nian, loke inquerito ba Dra. Ana Pessoa.

Razaun husu inqueritu ba STJ/Tribunal Rekursus tamba PGR,hanesan orgaun judicial ne’ebe autonoma la halo ona knar no defende ona independencia judicial,maibe buka politiza fali justisa hodi atinji ba ninia objektivu politku!

Parlamentu Nasional, 11.10.2010!
DECLARASAUN POLITIKA husi Deputado CNRT, Natalino dos Santos
publicada por FORUM HAKSESUK @ 7:27 PM e-mail: fhaksesuk@gmail.com

Thursday, September 30, 2010

«Vice-primeiro-ministro bode expiatório para a corrupção governamental»

Dili (7/9/10) O líder da Oposicao Maioria Parlamentar da Fretilin e ex-chefe do Executivo timorense, Mari Alkatiri, disse hoje que o vice-primeiro-ministro Mário Carrascalão “está a servir de bode expiatório para a corrupção do Governo”.

Mari Alkatiri comentava as divergências públicas entre o primeiro-ministro, Xanana Gusmão, e o seu vice, Mário Carrascalão, que culminaram na suspensão deste último das funções de aprovisionamento.

“O primeiro-ministro de facto, Xanana Gusmão, lançou uma ofensiva contra o seu próprio vice Mário Carrascalão, destinada a fazê-lo parar de expor a corrupção ministerial”, comenta o secretário geral da Fretilin.

Mari Alkatiri acusa Xanana Gusmão de pretender “desacreditar o vice-primeiro-ministro Mário Carrascalão, que tem a responsabilidade pelo combate à corrupção e torná-lo um bode expiatório para a má gestão financeira do Governo”.

O primeiro-ministro nomeou Mário Carrascalão como vice-primeiro-ministro da Administração do Estado, em 22 de Janeiro de 2009, com especial responsabilidade no combate à corrupção, transferindo para o seu gabinete os poderes de supervisão dos contratos de aquisições, até aí atribuídos ao Ministério das Finanças.

“Em 25 de Agosto de 2010, Xanana Gusmão repreendeu Mário Carrascalão no Conselho de Ministros e retirou-lhe os seus poderes sobre todas as compras governamentais. Esta é a quarta vez que a administração de Xanana Gusmão muda o mecanismo legal para a realização de contratos públicos, sendo outro exemplo da sua incompetência e má administração", critica.

Mari Alkatiri dá mais alguns exemplos da “ofensiva para silenciar Mário Carrascalão”, como um comunicado de 2 de Setembro do porta-voz do Governo, Ágio Pereira, em que acusa Carrascalão de "difamar e intimidar" os membros do Governo com "alegações infundadas de corrupção "

Declarações atribuídas a Xanana Gusmão pela imprensa local e ainda não desmentidas, em que descreve Mário Carrascalão como "uma pessoa estúpida" que "fez um monte de dinheiro com o derramamento de sangue dos timorenses durante a ocupação indonésia de Timor-Leste”, são também vistas por Mari Alkatiri como fazendo parte dessa campanha.

“O chefe do Governo de facto da Aliança da Maioria Parlamentar (AMP), Xanana Gusmão, deve assumir a responsabilidade pela política de repetidas falhas administrativas e de corrupção generalizada no seu Governo, em vez de olhar para culpar os outros”, afirma Mari Alkatiri.

"Xanana Gusmão não pode escapar da responsabilidade, porque foi ele quem criou esta dividida e disparatada coligação de pessoas que não têm uma visão comum, que não têm registo de dever cívico, que ocupam um alto cargo como oportunidade para ganhos financeiros pessoais, incluindo pessoas que foram contra o nacionalismo timorense ", conclui o líder da Fretilin.
Fonte: noticiaslusofonas.com

Corrupcao: Dois membros do governo acusados de «enriquecimento ilegal e abuso de poder»

Dili (25/9/10)O primeiro-ministro de Timor-Leste, Xanana Gusmão, informou o Parlamento de que dois membros do seu governo foram acusados pela Procuradoria de enriquecimento ilegal e abuso de poder, revelou hoje fonte parlamentar.

Xanana Gusmão terá enviado uma carta à mesa do Parlamento Nacional, órgão a quem cabe apreciar a autorização da suspensão de funções de membros do governo, para responderem perante a Justiça.

Na carta, o primeiro-ministro terá informado o Parlamento Nacional que "foi deduzida acusação definitiva contra o vice-primeiro-ministro, José Luís Guterres, e o ministro dos Negócios Estrangeiros, Zacarias da Costa, pela prática de um crime de enriquecimento ilegal, em concurso com um crime de abuso de poder”.

A comunicação ao Parlamento por parte do primeiro-ministro é um imperativo constitucional nesses casos “para efeitos da suspensão do exercício de funções”.

De acordo com fonte parlamentar, a iniciativa de Xanana Gusmão surge “na sequência da notificação da acusação definitiva, deduzida pela Procuradora Geral” com quem terá reunido informalmente.

Nesse encontro, a Procuradora Geral, Ana Pessoa, terá confirmado não existir “um prazo determinado para a execução das suspensões”, pelo que “ambos os membros do governo foram autorizados a acompanhar o Presidente da República a Nova Iorque, para representarem Timor-Leste na Assembleia Geral das Nações Unidas”.

A carta dirigida ao Parlamento Nacional pelo primeiro-ministro terá como fim “submeter a autorização da suspensão das respectivas funções dos membros do governo, para os efeitos de prosseguimento dos autos”, conforme determina a Constituição.

Fonte: noticiaslusofonas.com

Tuesday, September 21, 2010

Corruption cases should be processed before AMP’s mandate end

The Democratic Party (PD) Leader, Adriano do Nacimento said the pending corruption cases should have been processed legally before the Parliamentary Majority Alliance (AMP) Government ended its office term.

Parliamentary President Fernando “Lasama” Araujo said he did believe that General Prosecutor Ana Pessoa was capable of processing the pending corruption cases legally.

Prosecutor-General Ana Pessoa said the Public Prosecution would hand over the corruption pending cases to the court for legal proceedings shortly.

Spokesperson for the Government, Hermenegildo Pereira said the Government led by Prime Minister Xanana Gusmao was committed to fighting corruption and having concrete action to combat corruption.

Prime Minister Xanana Gusmao has authorized General Prosecutor, Ana Pessoa to take corruption cases engaging the Parliamentary Majority Alliance Government’s officials to the court within this week.

Source:timornewsline

Tuesday, September 14, 2010

Governo de Xanana foi o que tomou mais medidas anti-corrupção

Díli, 14 set (Lusa) - O porta-voz do Governo timorense afirmou hoje que o Executivo de Xanana Gusmão teve "mais iniciativas anti-corrupção e mecanismos de controlo que qualquer outro Governo em Timor-Leste, incluindo o período de transição da UNTAET (Nações Unidas)".

A afirmação surge no rescaldo da demissão do vice-primeiro ministro Mário Carrascalão, que teceu duras críticas aos seus colegas de Governo por alegadamente não colaborarem na prevenção e combate à corrupção, área que estava a seu cargo.

"O primeiro ministro solicitou à Procuradora Geral da República, Ana Pessoa, que durante esta semana fizesse chegar rapidamente a tribunal quaisquer acusações pendentes", afirmou o porta voz do Governo, Ágio Pereira.

Num comunicado para "esclarecer os rumores que circulam a respeito do estado da Nação de Timor-Leste", Ágio Pereira, que além de porta voz é também secretário de Estado do Conselho de Ministros, enumera um conjunto de medidas tomadas ao longo da legislatura e repete críticas a Mário Carrascalão, salientando que "o Governo de Xanana Gusmão implementou mais iniciativas anti-corrupção e mecanismos de controlo que qualquer outro Governo em Timor-Leste, incluindo o período de transição da UNTAET".

"O Secretariado Técnico de Aprovisionamento e a Comissão de Aprovisionamento, ambos independentes e mandatados pelo Conselho de Ministros com vista a uma maior fiscalização dos contratos de grande monta, que deveriam ter sido estabelecidos pelo gabinete do vice-primeiro ministro, serão agora estabelecidos", assegura.

Ágio Pereira refere que a introdução de "novos sistemas e procedimentos permitiu um aumento acentuado nas receitas domésticas, apesar de a carga fiscal ter descido para um nível dos mais baixos em todo o mundo", concluindo ser "uma indicação clara de que as medidas anti-corrupção estão a funcionar".

A criação da Comissão Anti-Corrupção (CAC), "primeira instituição independente a responsabilizar o Governo e a Sociedade Civil, garantindo fiscalização e educação para reduzir atos de corrupção, nepotismo e favorecimento de amigos e conhecidos" é um dos exemplos que aponta.

"O orçamento para 2010 também desbravou o caminho para duplicar o número de agentes judiciais. Os tribunais trataram mais processos a nível nacional que durante o total dos anteriores seis anos de governos sucessivos", diz.

Referindo o aumento dos processos tratados nos últimos anos, Ágio Pereira disse ainda que "o Gabinete do Procurador-Geral da República foi reforçado e é agora liderado por Ana Pessoa, uma antiga militante e líder ativa em 2007 e 2008 do partido da oposição Fretilin".

"O primeiro ministro Xanana Gusmão sempre manteve a posição de que uma vez que um processo chegue a tribunal serão conduzidas ações num ambiente judicial justo e equilibrado. Porém as alegações e ataques de corrupção motivados por manipulações políticas, uma tática real utilizada em Timor-Leste por uma oposição agressiva e um sistema político jovem, não serão tratados fora do sistema de justiça estabelecido", referiu.

MSO.

Tuesday, August 3, 2010

Korruption: Dili Court to try five officers of PNTL

The Dili District Court is scheduled to try five of the Timorese National Police (PNTL) officers who are suspected of being engaged in corrupting the state budget allocated to the joint operations in 2008.

O Tribunal Distrital de Díli está a marcar julgamento contra cinco Oficiais da Polícia Nacional Timorense (PNTL), suspeitas de envolvimento em corrupção do orçamento do Estado alocados para as operações conjuntas em 2008.

Pengadilan Distrik Dili dijadwalkan untuk mengadili lima oknum dari Polisi Nasional Timorense (PNTL), yang dicurigai terlibat dalam korupsi anggaran negara yang dialokasikan untuk operasi bersama pada tahun 2008.

Tribunal Distritu Dili prepara-an atu tesi-lia hasouru Polisia Nasional Timorense (PNTL) nain lima nebe evidencias hatudu katak sira halo "korupsaun" ba osan estadu nebe aloka ona ba Operasaun Halibur tinan 2008.

Fonte: Radio Televisaun Timor Leste , 3 August 2010

Monday, July 19, 2010

MJ-KAK Deskuti Lei Investigasaun Kriminal

MINISTRA Justisa (MJ) ho Komisario Anti Korupsaun (KAK) Segunda-feira 19 de jullu 2010 foin lalais ne’e deskuti lei investigasaun kriminal ne’ebé antes ne’e prepara ona husi governu.

Iha sorumutu entre komisariu KAK ho MJ ne’e koalia asuntus importantes tolu, hanesan atu haree fatin ba komisariu KAK nian, kriasaun seksaun de kontas, tanba ne’e ema hotu hatene katak, antes atu harii tribunal de kontas ita tenki prepara lei, e oras ne’e pronto ona nune’e e lei ne’e rasik mos haruka ba komisariu KAK no sira mos mos konkorda hodi fo apoiu ba lei refere.

Nune’e sorumutu ne’e koalia mos konaba polisia investigasaun krimal, ne’ebé oras ne’e governu prepara hela assunttu imporntane ne’e.

Iha Enkontro ne’e Ministra Justisa Lúcia Lobato hateten, Polisia investigasaun rasik tuir ministra hanesan buat ne’ebé mak sei falta iha seitor da justisa, henesan instituisaun seitor justisa ne’ebé sei falta mak investigasaun kriminal ne’e rasik.

Hanesan ita hotu hatene katak durante ne’e ita iha deit seksaun investigasaun kikoan ne’ebé iha instituisaun PNTL nia okos, tanba ne’e labele halo investigasaun kriminal ne’ebé diak.

Antes halo akuzasaun ba kazu ruma tuir ministra, tenki liu hosi investigasaun kriminal e problema ne’ebé infrenta iha tinan ne’e mak investigasaun kriminal.

Relasiona ho tribunal de kontas Ministra Esplika mos katak, tribunal de kontas nia mak sei haree tanbasa mak gasta osan estadu sira ne’e, nune’e nia mak sei haree osan ne’e gasta duni tuir buat ne’ebé PN aprova.

Iha reuniaun ne’ebé kalao iha Gabinete Ministra ne’e ministra hateten, Iha lei ne’ebé atu kria seksaun de kontas ne’e mos hateten katak antes atu asina projetu bo’ot ruma tenki haruka uluk ba tribunal de kontas haree uluk katak buat hotu halo tuir regras ne’ebé iha ka lae.

Ministra hateten, wainhira seksaun ba tribunal de kontas hahú hala’o sira nia servisu sei garantia katak dalan ba oin atu gasta orsamentu do estado halo diak hodi la bele hamosu korupsaun ne’e mai hosi tribunal de kontas ne’ebé mak oras ne’e kria dadaun.

Investigasaun Kriminal tuir ministra hanesan mos ho tribunal de kontas tanba KAK la bele halo buat ida wainhira la iha polisia ne’ebé ho kbít naton atu halo investigasaun, dehan ministra.

“Ita hotu hatene katak, oras ne’e dadaun governu prepara hela lei ba polisia investigasaun kriminal,” dehan Komisariu KAK Aderito de Jesus iha Salaun Ministeriu justisa depois de hasoru malu ho Ministra Justisa.

Komisariu ne’e hateten, polisia investigasuan oras ne’e sei falta polisia invetigasaun kriminal ne’ebé actual halao husi seksaun investigasaun kriminal ne’ebé ladun apoiu servisu prokuradór hodi halo investigasuan ba kazu ne’ebé mosu antes lori ba tribunal.

Tuir Aderito estabilesementu tribunal de kontas inportante tebes hodi asegura servisu seitor justisa niann iha Timor Leste tanba kazu korusaun balun atual seidauk bele halo investigasaun instrument hodi halao servisu hirak ne’e sei iha sufsiente.*

Ananias Babo Horta
Media Officer Gabinete Ministra Justisa